લોકોને સમજવા ત્યાંનો ઇતિહાસ જાણવો જરૂરી

કોઈ દેશને સમજવા માટે, કોઈ પ્રજાને સમજવા માટે સૌથી વધારે મહત્ત્વની કડી શું હોઈ શકે? જયારે અંગ્રેજો ભારતમાં આવ્યા અને તેઓએ આપણા પર રાજ સ્થાપ્યું તે પુરી પ્રક્રિયા દરમિયાન તેઓએ આપણા ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિનો અભ્યાસ કર્યો. દરેક સમાજની તત્કાલીન સ્થિતિ તેના ઇતિહાસ અને રાજકારણ પર મોટો આધાર રાખે છે. વીરતા, વેપાર, ખંત અને સાહસિકતા પ્રજામાં છે કે કેમ તે માત્ર વર્તમાન જ નહિ પરંતુ ભૂતકાળની કેટલીય ઘટનાઓ પર આધાર રાખે છે. સમાજ કે સમુદાયના આ બધા જ ગુણો એક દિવસમાં વિકસતા નથી પરંતુ ધીમે ધીમે તેમાં સિંચાય છે. એ સિંચન કેટલાય પરિબળોના આધારે આકાર લે છે. કોઈ પ્રજા કે જેણે અનેક પ્રતિકૂળતાઓનો સામનો કર્યો હોય તેની સહનશીલતા વધારે હોય છે, જયારે હંમેશા સાનુકૂળ સંજોગો પ્રાપ્ત થયા હોય તે લોકો માટે કપરી સ્થિતિ આવી ચડે તો કઠિન થઇ પડે છે.

ભારતના લોકોનો અભ્યાસ કરીએ, અલગ અલગ રાજ્યના અને ક્ષેત્રના લોકોને સમજવાની કોશિશ કરીએ તો આ બાબત તરત જ સ્પષ્ટ થઇ જાય છે. ગુજરાતના લોકો સાહસિક છે, વેપારખેડુ છે અને મહેનતુ છે તેવી જ રીતે બંગાળના લોકો પ્રવાસી છે અને અભ્યાસી છે. પંજાબ અને હરિયાણાના લોકો લડાયક અને બહાદુર છે, મજબૂત બાંધાના છે જયારે બિહારના કે યુપીના લોકો ખુબ મહેનતુ અને કૃષિપ્રધાન છે. દક્ષિણ ભારતમાં તામિલનાડુ અને કેરાલાના લોકો પણ દરિયાખેડુ અને અભ્યાસુ છે. આ બધા ગુણો મોટાભાગે ઐતિહાસિક સમયથી તેમનામાં રોપાયેલા છે અને ધીમે ધીમે વર્તમાન સમય સાથે અનુકૂલન સાધતા જાય છે. પરિસ્થિતિ અનુસાર લોકો પોતાની આવડત કેળવતા જાય છે.

આ બાબતને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ ચકાસી શકાય. જાપાનના લોકો ખુબ મહેનતી, વિનમ્ર અને સ્વાભિમાની છે, અમેરિકાના કે ઓસ્ટ્રેલિયાના લોકો કેટલીય રીતે પોતાના અધિકાર અને વર્ચસ્વને પ્રાધાન્ય આપનારા અને લડાયક છે. યુરોપના કેટલાય દેશના લોકોએ મધ્યયુગમાં બહુ સાહસ કર્યું અને તેનાથી ધન, સંપત્તિ અને વર્ચસ્વ પ્રાપ્ત કર્યું તેની અસર આજના તેમના સ્વભાવમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે. નવા સંશોધનો કરવામાં અને વિશ્વને નિયમ, કાયદા આપવામાં તેઓ આગળ પડતા હોય છે.

પરંતુ આવા સામાન્યકરણની સીમા કેટલી રાખી શકાય તે એક પ્રશ્ન છે. જેમ કે આપણે ગુજરાત માટે અહીં જે કહ્યું તેનું વધારે બારીકાઈથી વિશ્લેષણ કરીએ તો એક રાજ્યમાં પણ અલગ અલગ ક્ષેત્રોમાં લોકોનો સ્વભાવ બદલાય છે, તેમની પ્રાથમિકતા બદલાય છે. સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છ, ઉત્તર ગુજરાત અને દક્ષિણ ગુજરાતના લોકોમાં પણ ઘણું વિચાર વૈવિધ્ય જોવા મળે છે. તેમની ભાષા, ખાણીપીણી, પોશાક વગેરે પણ ખરેખર તો ભૌગોલિક, ઐતિહાસિક અને રાજકીય સ્થિતિઓના આધારે ઘડાયા હોય છે.

તમે જ્યાં રહો છો તે વિસ્તારનું એવું અવલોકોન કરી જુઓ અને ત્યાં રહેતા લોકોના વેશભૂષા, ખોરાક, ભાષા, તેમનો ઇતિહાસ, ત્યાંની ભૂગોળ, વરસાદનું પ્રમાણ, સૂર્યપ્રકાશ, ગરમી-ઠંડી વગેરે ઉપરાંત ત્યાંની નદી અને પહાડ, ખેતરો અને પાક, આ બધું જોશો તો સમજાશે કે તેની પાછળ ભૂતકાળની ઘટનાઓ અને પરિસ્થિતિઓનો ખુબ મોટો ફાળો છે. જે દેશ કે સમાજ વર્ષો સુધી કોઈ ખાસ પ્રકાશની સ્થિતિનો ભોગ બન્યો હોય તેની માનસિકતામાં તે ઊંડે ઊંડે સુધી ઉતારી ગઈ હોય છે અને તેનું આજનું વર્તન પણ એ પ્રમાણે જ ઘડાયેલું હોય છે. જે લોકોને અનેક આક્રમણોનો સામનો કરવો પડ્યો હોય તેઓ હંમેશા ચોકન્ના રહે છે, જેમને હંમેશા સુખદ જીવન જીવ્યું હોય તેઓ કોન્ફિડેન્ટ રહે છે, અછતમાં રહેલું પ્રજા સંઘરું બને છે, અને રાજ કરેલી પ્રજા અડગ અને આગ્રહી બને છે. આ બધું તેમના સાહિત્યમાં, તેમના લખાણમાં, લોકગીતોમાં અને લોકવાર્તાઓમાં પણ સાફ સાફ જોવા મળે છે.

જો કે આ બધું સમય સાથે બદલી શકાય છે, પરંતુ તેના માટે સમાજના નેતાઓએ સક્રિય અને સમજદારીપૂર્વકના પ્રયત્નો કરવા પડે છે. ક્યારેક ક્યારેક વિદેશના લોકો પણ આવા પ્રયત્નો કરતા હોય તેવું બની શકે. આ પ્રયત્ન વર્ષો માંગી લે છે અને પરિણામ ધીમું હોય છે. પરંતુ એકવાર પ્રજાનું માનસ પરિવર્તન થાય પછી ફરીથી તેને સુધારવું કે બદલાવું ઘણું મુશ્કેલ છે.

વિદેશમાં રહીને પણ દેશની સેવામાં યોગદાન

કોઈ દેશ પ્રગતિ કરે ત્યારે તેની અર્થવ્યવસ્થા અને સમાજવ્યવસ્થામાં ઉત્તરોત્તર સુધારા થાય, લોકોના શિક્ષણ વધે, સવલતો વધે તેમજ આરોગ્ય અને પરિવહનને લગતી સેવાઓ સુગમ અને સુલભ બને છે. આવા પરિમાણોને આધારે આપણે કોઈ દેશને વિકસિત કે વિકાસશીલ કે અવિકસિત કહી શકીએ છીએ. ભારતને આપણે વિકાસશીલ દેશોની શ્રેણીમાં મૂકીએ છીએ કેમ કે આ બધા પરિમાણોમાં ભારત હવે પછાત રહ્યો નથી, ધીમે ધીમે પ્રગતિ થઇ રહી છે અને લોકોને મળતી સગવડોમાં વધારો થઇ રહ્યો છે. જો કે તેને આપણે યુકે જેવા દેશ સાથે સરખાવીએ તો હજુ ઘણું કરવાનું બાકી છે તે વાત સ્પષ્ટ થાય.

જયારે દેશના વિકાસની વાત ચાલતી હોય ત્યારે માત્ર આર્થિક વૃદ્ધિ અને નાગરિક સવલતો ઉપર ભાર મુકવા કરતા લોકોના અભિગમ, વિચારસરણી અને આવડતને પણ ધ્યાનમાં લેવા જોઈએ, કેમ કે તેના આધારે જ દેશની ભવિષ્યની સ્થિતિ નક્કી થાય છે. માત્ર દેશ ધનવાન થઇ જાય, સારા રસ્તાઓ બની જાય અને મોટા મોટા શોપિંગ મોલ બનવા માંડે પરંતુ જો લોકોમાં શિક્ષણનું સ્તર ન સુધરે, લોકોનું આરોગ્ય ન સુધરે, તેમની સ્કિલ – કૌશલ નબળું રહે, તેમને પોતાની સામાજિક જવાબદારીઓ અંગે જાગૃકતા ન આવે તો દેશનું ભવિષ્ય સારું ભાંખી શકાય નહિ. આ બાબતમાં જો ભારતનું મૂલ્યાંકન કરીએ તો આપણને દેશનું ભવિષ્ય ઘણું સુઘડ દેખાય છે. લોકો ખુબ કૌશલ્યપૂર્ણ છે, ભણેલા ગણેલા છે. આપણા દેશના ડોક્ટર અને એન્જીનીઅર લોકો વિદેશોમાં પોતાની પ્રતિભાના આધારે ખુબ પ્રગતિ કરે છે. દેશમાં આરોગ્ય સેવાઓ ખુબ સારી બની રહી છે – એટલી સારી કે કેટલાય દેશના લોકો ભારતમાં ઉપચાર માટે આવે છે.

એક બાબત ભારતના લોકો અંગે ખુબ ગમે તેવી છે કે તેઓ જયારે વિદેશમાં જાય અને ત્યાં સ્થાયી વસવાટ કરવા લાગે ત્યારે પણ દેશ અને માતૃભૂમિ માટે હૃદયમાં પ્રેમ જાળવી રાખે છે, સંપર્ક બનાવી રાખે છે એટલું જ નહિ પરંતુ તેઓ જે કમાય તેમાંથી ઘણીવાર અમુક હિસ્સાનું દેશમાં રોકાણ પણ કરે છે. આવા રોકાણથી, તેમના તરફથી આવતી પ્રેષિત રકમથી દેશમાં વિકાસના દરને વેગ મળે છે. તમને ખ્યાલ હશે કે વિશ્વમાં સૌથી વધારે સ્થળાંતરિત લોકો ભારતીય છે અને અત્યારે લગભગ ૩૨ મિલિયન ભારતીય લોકો વિદેશમાં રહે છે. તાજેતરમાં સ્થળાંતર કરનાર ભારતીયોનો આંકડો દર વર્ષે લગભગ ૨.૫ મિલિયન જેટલો રહે છે. તેઓ ભારતમાં સારા પ્રમાણમાં રેમિટન્સ મોકલે છે, વર્ષ ૨૦૨૧માં ભારતમાં કુલ $૮૯ બિલિયન જેટલું રેમિટન્સ, પ્રેષિત રકમ, આવેલું. સૌથી વધારે રેમિટન્સ યુએસએથી આવે છે અને સૌથી વધારે સ્થળાંતરિત ભારતીયો પણ ત્યાં જ છે – લગભગ ૪.૫ મિલિયન જેટલા. ત્યાર પછીના ક્રમે યુએઈ આવે છે.

વિદેશમાં રહેતા ભારતીયો ઘણીવાર ઇચ્છતા હોય છે કે તેઓ પોતાની માતૃભૂમિ માટે કોઈક રીતે મદદરૂપ થાય, પરંતુ એ બાબત અંગે મૂંઝવણ રહેતી હોય છે કે તેઓ કેમ કરીને પોતાના સામર્થ્ય પ્રમાણે દેશને મદદ કરી શકે, જેથી ન માત્ર જન્મભૂમિને પરંતુ પોતાને પણ ફાયદો થાય. એક રસ્તો એ છે કે પોતાના બચેલા નાણાંમાંથી અમુક ભાગ ભારતમાં નિવેશ કરવા ઉપરાંત પોતે જે તે દેશમાં રહેતા હોય તે દેશમાં ભારત વિષે, ભારતની સંસ્કૃતિ અને પરંપરા વિષે માહિતીનો પ્રચાર પ્રસાર કરી શકે છે. ભારત અંગે જો કોઈ ગેરસમજ તે દેશમાં પ્રવર્તતી હોય તો તેને દૂર કરે, ભારતમાં આવેલા પ્રવાસના સ્થળો અંગે માહિતી ફેલાવે જેથી દેશમાં વધારે પ્રવાસીઓ આવે અને દેશને આવક તો થાય જ પરંતુ આવનારા વ્યક્તિના મનમાં ઇન્ડિયા પ્રત્યે સદ્ભાવ જાગે. તેઓ ભારતમાં ઉપલબ્ધ આરોગ્ય સેવાઓ અંગે પણ માહિતી આપી શકે અને જેમને જરૂર હોય તેને મેડિકલ ટુરિઝમ માટે અહીં આવવાની સલાહ આપી શકે. ભારતીય ઉત્સવો અને પરંપરાઓને પોતાના વસવાટના દેશમાં ઉજવીને, સ્થાનિક લોકોને તેમાં શામેલ કરીને દેશ પ્રત્યેની ગુડવિલ વધારી શકાય. આ ઉપરાંત તેઓએ એ વાતની હંમેશા કાળજી રાખવી જોઈએ કે તેઓ જેટલું સારું વર્તન કરશે, કાયદા-નિયમોનું પાલન કરશે તેટલી જ સારી છાપ ભારતની ઉપજાવશે. એટલા માટે વિદેશમાં રહેતા ભારતીયો પોતાને દેશ અને સંસ્કૃતિના પ્રતિનિધિ તરીકે, એમ્બેસેડર તરીકે જુએ તે આવશ્યક છે.