આપણે વાસ્તવિકતા અને ભ્રમનો તફાવત સમજવા અસમર્થ છીએ

વાસ્તવિકતા અને ભ્રમમાં કેટલો તફાવત છે તે પણ વાસ્તવિકતા અને ભ્રમ જેવું જ છે. આપણે જેને વાસ્તવિકતા માનીએ છીએ તે આપનો ભ્રમ હોઈ શકે અને જેને અપને ભ્રમ સમજીને અવગણી દેતા હોઈએ છીએ તે જ સત્ય હોઈ શકે. સૃષ્ટિ અને જીવનમાં શું સત્ય છે અને શું મિથ્યા છે તે વ્યક્તિના શાણપણ પર આધાર રાખે છે. આ વિવેકબુદ્ધિ અને શાણપણ જ્ઞાનથી આવે છે જે બધા પાસે હોતું નથી. જ્ઞાનના આવા અભાવને પણ આપણે ક્યારેક અજ્ઞાનતા નહિ પરંતુ વાસ્તવિકતા માનતા હોઈએ છીએ – કેવો ભ્રમ?

વિશ્વમાં, ખાસ કરીને ભારતીય સંસ્કૃતિમાં આપણે પરલોકની વાત કરનારા કેટલાય લોકો જોઈએ છીએ. સદીઓથી ઋષિમુનિઓ અને શાસ્ત્રોમાં પૃથ્વીથી પર અલગ દુનિયા છે તેવું કહેવાતું આવ્યું છે. આ જીવનથી પહેલા અને જીવન પછી પણ આપણે આત્મા થકી અસ્તિત્વ ધરાવીએ છીએ તે વાત વારંવાર સમજાવવામાં આવવી છે. પરંતુ જો તે સત્ય હોય તો આ જીવન ભ્રમ છે કે પછી જીવનોત્તર અસ્તિત્વ ભ્રમ છે? જેને માયા કહીયે છીએ તે શું એક સપનું છે જે આખું જીવન આપણે જોઈએ છીએ અને આખરે મૃત્યુના સ્વરૂપે તૂટે છે એની આ સ્વપ્નની માયાવી દુનિયામાંથી આપણે વાસ્તવિક વિશ્વમાં પગ મૂકીએ છીએ? આવા પ્રશ્નો ગૂઢ અને અકળ તો છે પરંતુ તેમ છતાંય તેને સમજાવવા કેટલાય દર્શનશાસ્ત્રીઓએ સમયે સમયે મહેનત કરી છે. વિજ્ઞાન અને દર્શનશાસ્ત્રમાં ઘણો ફરક છે અને વિજ્ઞાનની નજરથી પર હોય તે બધું જ અવૈજ્ઞાનિક છે તેવું સમજનારા શાણા લોકો ક્યારેક માનવજાતના જ્ઞાનને જ સંપૂર્ણ માનીને અજ્ઞાનતાના વિશાલ વ્યાપને માપવાનું તો દૂર રહ્યું પરંતુ સ્વીકારવાનું પણ ભૂલી જતા હોય છે. આવી સ્થિતિ આપણને સૌને દુન્યવી અને માયાવી અભિગમ તરફ પ્રેરિત કરે છે.

વ્યક્તિએ જીવનની ટૂંકાઈ અને ક્ષણભંગુરતાને ધ્યાનમાં લઈને શું પોતાની બુદ્ધિની મર્યાદાને સ્વીકારવાની કોશિશ કરવી જોઈએ કે પછી જેટલું જોયું તેટલું ખરું અને જાણ્યું તેટલું સત્ય એવું માનીને પોતાનો વ્યાપ માર્યાદિત કરી લેવો જોઈએ. જો કે કેટલીય વખત અજાણ્યાનો આનંદ ઘણો વધારે હોય છે અને જાણવાનું દુઃખ અપાર. આવી સ્થિતિમાંથી બચવા માટે પણ લોકો દુન્યવી સૃષ્ટિને જ વાસ્તવિકતા માનીને જીવતા હોય છે. તેની સામે આ દુનિયાના દુઃખોની સામે એક આશા તરીકે કેટલાય લોકો પરલોકને વાસ્તવિકતા માનીને પણ જીવન વિતાવતા હોય છે અને આ જીવન પછી આનંદ અને સુખની પ્રાપ્તિના ખ્વાબોમાં રાચતા હોય છે. ખરેખર તો બે માંથી કઈ વાસ્તવિકતા છે અને ક્યુ સ્વપ્ન તે પણ આપણને ખબર હોતી નથી.

જેમ ગીતાના અગિયારમા અધ્યાયના આઠમા શ્લોકમાં ‘દિવ્યમ દદામિ તે ચક્ષુ: પશ્ય મેં યોગામઇશ્વરમ’ કહીને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાં અર્જુનને પોતાનું પરમેશ્વર સ્વરૂપ જોઈ શકે તે માટે દિવ્ય દ્રષ્ટિ આપે છે તે રીતે આપણને પણ કોઈ દિવ્ય ચક્ષુ મળે તો કદાચ વાસ્તવિકતા અને માયા વચ્ચેનું સમય અને ભેદ બંને જોવા મળે. અત્યારે તો આપણે મનુષ્ય જીવનની મર્યાદામાં ન તો વાસ્તવિકતા કે ન તો ભ્રમ ને સમજવા સમર્થ છીએ.

ગુજરાતી અને શેરમાર્કેટનો અતૂટ સંબંધ અને તેમાંથી મળતા જીવનનાં પાઠ

સામાન્ય રીતે ગુજરાતીઓ શેરમાર્કેટમાં સક્રિય રસ ધરાવતા હોય છે અને તેના ચડાવ ઉતાર અંગે ચર્ચા કરતા રહેતા હોય છે. સમયે સમયે શેરમાર્કેટમાં તેજી અને મંદી તો આવ્યા કરે છે પરંતુ પરિપક્વતા ધરાવતો નિવેશક તેનાથી ઉતેજીત થતો નથી જયારે ટૂંક સમય માટે નિવેશ કર્યો હોય અથવા ભાવના તફાવતના આધારે નફો કમાવા મથતા નિવેશકોને મંદી આવતા જ પરસેવો છૂટી જાય છે. તેવું જ સમાજમાં અને આપણા જીવનમાં પણ થતું જોવા મળે છે. જે લોકો પોતાના મકસદમાં ઊંડાણથી ઉતરેલા હોય તેઓ જીવનમાં આવતી નાની મોટી સફળતા કે નિસ્ફળતાઓથી બહુ વિચલિત થતા નથી અને લાંબાગાળે શું પરિણામ જોઈએ છે તેના પર ધ્યાન કેન્દ્રિત રાખે છે. તેની સામે ટૂંક સમયમાં ફાયદો મેળવીને આગળ વધી જવાની ઈચ્છા રાખનારા લોકો પોતાની સામે આવનારી અડચણોનો સામનો કરી શકતા નથી અને દુઃખી થઇ જાય છે.

શેરમાર્કેટમાં જે લોકોએ વ્યવસ્થિત રિસર્ચ કરીને, લાંબાગાળાનું લક્ષ્ય રાખીને નિવેશ કર્યો હોય તેને માર્કેટ એક-બે મહિના મંદીમાં ચાલે તો પણ કોઈ ચિંતા કરવા જેવું હોતું નથી કેમ કે તેઓએ જે સ્ક્રીપટમાં ઈન્વેસ્ટ કર્યું હોય છે તેનું લાંબાગાળાનું વળતર સારું જ હોય છે. તેવી જ રીતે માણસ પણ જે ક્ષેત્રમાં પોતાના જીવનની સફળતાનાં દાવ લગાવીને બેઠો હોય તેની લાંબાગાળાની પ્રસ્તુતતા અંગે ચિંતા કરવા જેવું હોતું નથી. જો કે આ બંનેમાં આવશ્યક એ છે કે વ્યક્તિએ પોતાની રિસર્ચ સારી રીતે કરી હોય, નહિ કે કોઈના તરફથી મળતી ટીપના આધારે શેરમાર્કેટમાં રોકાણ કર્યું હોય કે પછી કોઈની સલાહ કે દબાણને કારણે જીવનમાં કોઈ ક્ષેત્રની પસંદગી કરી હોય.

માણસે પોતાની કારકિર્દી કે નિવેશ માટે જ નહિ પરંતુ સુખ-દુઃખ અને આધ્યાત્મિકતા અંગે પણ આવો જ અભિગમ કેળવવો જોઈએ. ક્ષુલ્લક સફળતાઓથી છકી જવું કે પછી નાની અડચણોને કારણે નાસીપાસ થઇ જવું એ પરિપક્વ વ્યક્તિને છાજતું નથી. શેરમાર્કેટમાં જયારે અચાનક જ કોઈ શેરનો ભાવ ઊછળવા લાગે ત્યારે તેમાં બાયર્સ સર્કિટ લાગી જાય છે અને જયારે ભાવ તૂટવા લાગે ત્યારે સેલર્સ સર્કિટ લાગે છે જેથી કરીને એ શેરમાં વધારે ખરીદ કે વેચાણ ન થાય. તેનો હેતુ એ હોય છે કે શેરની આવી અચાનક હિલચાલને નિયંત્રણમાં રાખવામાં આવે. તેવી જ રીતે જો વ્યક્તિ અચાનક સફળતાથી આસમાનમાં ઉડવા લાગે કે પછી દુઃખમાં ગરકાવ થઈને હતોત્સાહ થવા લાગે ત્યારે પણ સર્કિટ જેવી નિયંત્રણ વ્યવસ્થા હોય તો કેટલું સારું? જો આવું થાય તો લોકો સફળતાનાં મદમાં આવીને કોઈનું નુકશાન કરતા બચી જાય તથા નિષ્ફળતામાં આત્મહત્યા ન કરે.

ઉપરાંત, જેમ શેરમાર્કેટમાં પણ કેટલાક બ્લુચીપ શેર હોય છે જેનું ફંડામેન્ટલ સ્ટ્રોંગ હોવાને કારણે તેમાં નુકશાન થવાની શક્યતા નહિવત હોય છે, અને લાંબાગાળે તે ફાયદો જ કરાવે છે. એવી જ રીતે જીવનમાં કારકિર્દીમાં પણ કેટલાક એવરગ્રીન ક્ષેત્ર છે જેમાં માણસ મહેનત કરે તો સફળતા મેળવી જ લે છે. મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં રોકાણ કરવાથી આપણે પોતાની મૂડી કોઈ ફંડ મેનેજરને તેના વિવેક પ્રમાણે માર્કેટમાં રોકવા માટે આપીએ છીએ અને તેમાં નુક્શાનની શક્યતા ઓછી છે તેવું માનીએ છીએ. આવું જ કારકિર્દીની બાબતમાં નોકરી વિષે કહી શકાય કે જેઓ મોટી કંપનીમાં કે સરકારી નોકરી કરતા હોય તેઓ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ જેવો નિવેશ કરે છે. તેમની આવડત અને મહેનત તેઓ કંપની કે સરકારને આપે છે અને પોતે પગાર મેળવીને ખુશ રહે છે તથા પોતાના માટે આવકની સલામતી અનુભવે છે.

સ્પષ્ટ છે કે આ આર્ટિકલ વાંચનારા ગુજરાતી જ હોવાના એટલે તેઓને શેરમાર્કેટ સાથેની આ સરખામણી થોડી રમુજી પણ લાગશે અને સમજમાં પણ આવી જશે!