ડિપ્રેશન પાછળના વાસ્તવિક કારણો

લોસ્ટ કનેક્શન નામના પુસ્તકમાં તેના લેખક યોહાન હેરી એવું કહે છે કે ડિપ્રેશન-હતાશા માટે માત્ર મગજમાં થતા રસાયણક ફેરફાર જ નહીં પરંતુ તેના સિવાયના કેટલાય સામાજિક કારણો વધારે જવાબદાર હોય છે. લેખક પોતે યુવાવસ્થામાં હતાશા એટલે કે ડિપ્રેશનનો શિકાર બનેલ હતા અને ઘણા વર્ષો સુધી એન્ટી ડિપ્રેસન્ટ ગોળીઓ લીધેલી. તબીબી સારવારને કારણે તો તેને કોઈ જાજો અને કાયમી ફાયદો થયો નહીં પરંતુ જ્યારે તેણે વધારે અભ્યાસ કરીને ડિપ્રેશનના બીજા કારણો શોધવાની કોશિશ કરી અને પોતાની જાતને સામાજિક અને બિનપરંપરાગત ઉપાયો દ્વારા સાજા કરવાની શરૂઆત કરી ત્યાર પછી તેમને સ્પષ્ટ તફાવત દેખાવા લાગ્યો.
પોતાના ખુદના ઉપચાર અને ત્યારબાદ બીજા કેટલાય દર્દીઓ અને હતાશાથી પીડાતા લોકો વિશે અભ્યાસ કરીને તેમજ એ વિષય પર ઉપલબ્ધ સાહિત્યનો અભ્યાસ કરીને તેમણે જે શીખ્યું તેને લોસ્ટ કનેક્શન નામના પુસ્તકમાં તેમણે વર્ણવ્યું છે.

આ પુસ્તકનું ઉપશીર્ષક જ સૂચવે છે કે તે ડિપ્રેસનના વાસ્તવિક કારણોને ઉજાગર કરવા અને તેના અનપેક્ષિત ઉપાયો શોધવા માટે લખાયેલું છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના અભ્યાસ અનુસાર વિશ્વભરમાં ૩૦૦ મિલિયન લોકો ડિપ્રેશનનો શિકાર છે અને આ આંકડો સતત વધતો જાય છે. મોટાભાગના લોકો માને છે કે હતાશા માટે મગજમાં થતા રાસાયણિક ફેરફારો જવાબદાર છે પરંતુ વાસ્તવમાં આ કારણ પૂરતું નથી, તે માત્ર ટીપ ઓફ આઇસબર્ગ જેવું હોઈ શકે. જૈવવૈજ્ઞાનિક, પર્યાવરણીય અને મનોવૈજ્ઞાનિક કારણો હતાશામાટે જવાબદાર હોઈ શકે. યોહાન હેરી ડિપ્રેસન માટે તેમના પુસ્તકમાં નવ કારણો આપે છે.

માણસ પોતાના કામને પસંદ કરે અને તેમાં સંતોષ અનુભવે તે જરૂરી છે. સંતોષકારક કામ અને રોજગારી ન હોવા, પોતાના કામથી ડિસ્કનેક્ટ હોવાને હતાશાના એક કારણ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે. જે વ્યક્તિઓ કાર્યક્ષેત્રમાં કોઈ નિયંત્રણ ન ધરાવતા હોય તેઓ આ કારણ વધારે અનુભવે છે. બીજું કારણ એ બતાવવામાં આવ્યું છે કે જયારે વ્યક્તિ બીજા લોકોથી ડિસ્કનેન્કટ હોય, એકલતા અનુભવે ત્યારે પણ તે હતાશા તરફ ધકેલાઈ શકે. સમાજ અને પરિવાર સાથે સારી રીતે જોડાયેલ વ્યક્તિને હતાશા જલ્દી સતાવતી નથી.

જીવનમાં ઉચ્ચ મૂલ્યોની કમીથી પણ વ્યક્તિ ડિપ્રેસન તરફ જઈ શકે છે. જે લોકો ધર્મ, નીતિમતા અને ઉચ્ચ વિચારોથી જીવતા હોય તેઓનું મનોબળ મજબૂત હોય છે. બાળપણમાં અનુભવાયેલા આઘાતની અસર પણ હતાશા જન્માવી શકે. કેટલાય બાળકો દુઃખદ અનુભવોમાંથી પસાર થતા હોય છે અને તેની અસર મન પર ઘાવ બનીને રહી જતી હોય છે. આ દબાયેલી યાદો અને ભાવનાઓ ક્યારેક જીવનમાં હતાશા પ્રેરે છે.

પોતાની આસપાસના લોકોમાં અને સમાજમાં માનપાન મળે તો વ્યક્તિ ખુશ રહે છે અને સ્વાભિમાનભર્યું જીવન જીવે છે પરંતુ સમાજમાં દરજ્જા અને મોભાની કમીથી પણ વ્યક્તિ ક્યારેક હતાશ થાય છે. નેચર એટલે કે કુદરતનો આપણી તંદુરસ્તી પર ઊંડો પ્રભાવ પડે છે. પર્યાવરણ અને કુદરતથી તાદાત્મ્ય ન ધરાવતા લોકોના હતાશ થવાની શક્યતા વધારે હોય છે.

કહેવાય છે ને કે ઉમ્મીદ પે દુનિયા કાયમ હૈ – તેવી જ રીતે જેમને ઉજ્જવળ ભવિષ્ય દેખાતું હોય તેઓ તત્કાલીન કપરી પરિસ્થિતિને પણ જીવી જાય છે પરંતુ જે લોકોને સુરક્ષિત અને આશાસ્પદ ભવિષ્ય ન દેખાતું હોય તેઓ પણ જલ્દી ડિપ્રેસ થાય છે. આ બધા કારણો ઉપરાંત વૈજ્ઞાનિકો એવા તરણ પણ પહોંચ્યા છે કે ક્યારેક જિનેટિક અસરથી પણ લોકો ડિપ્રેસન અનુભવે છે. અને આખરે સર્વવિદિત છે તે પ્રમાણે મગજમાં થતા ફેરફારો પણ ડિપ્રેશનનું એક કારણ છે.

ટૂંકમાં ડિપ્રેસનના અનેક કારણો હોઈ શકે અને તે પૈકી તબીબી કારણ તો એક કે બે જ છે, બાકીના બધા જ સામાજિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક કારણો છે જેનો દવા વિના જ ઉપચાર થઇ શકે છે. વ્યક્તિ સમાજ અને પરિવારથી જોડાયેલી રહે, સારા વિચારો અને ઉચ્ચ મૂલ્યોને અનુસાર તેમજ આશાસ્પદ જીવન જીવે તો હતાશા આવવાની સંભાવના બહુ ઓછી થઇ જાય છે.

આપણી સંસ્કૃતિમાં જન્માષ્ટમી અને શ્રીકૃષ્ણ

જન્માષ્ટમી આવી રહી છે અને આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે ‘નંદ ઘેર આનંદ ભયો’ નો ઉત્સવ આખા દેશમાં જ નહીં પરંતુ વિદેશોમાં પણ જ્યાં જ્યાં ભારતીયો રહેતા હશે ત્યાં ત્યાં ખૂબ ધામધૂમથી ઉજવાશે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને આપણે અનેક સ્વરૂપે પૂજીએ છીએ. એક મોટો વર્ગ એવો છે કે જે શ્રીકૃષ્ણનાં માત્ર બાળ સ્વરૂપની એટલે કે બાળ ગોપાલની જ પૂજા કરે છે અને તેને પોતાના આરાધ્યદેવ માને છે. લાખો કરોડોની સંખ્યામાં ભક્તો એવા છે જે રાધાકૃષ્ણને પૂજીએ પ્રેમ અને ભક્તિના માધ્યમથી પોતાનું જીવન તારવાની અભિલાષા સેવે છે. ઉપરાંત ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને રાજા તરીકે, રણછોડ તરીકે કે શ્રીનાથજી તરીકેના સ્વરૂપોને પૂજનારા લોકો પણ અસંખ્ય છે.


એક રીતે જોઈએ તો માત્ર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ જ આબાલવૃદ્ધ દરેક વયોવસ્થામાં તેમજ સ્ત્રી-પુરુષ બધામાં સમાન રીતે અતિ-લોકપ્રિય દેવ છે. તેમની વિશેષતા એવી છે કે તેમના જીવનમાંથી સૌને કોઈને કોઈ રીતે પ્રેરણા મળી રહે છે તેમજ સૌ તાદાત્મ્યની લાગણી અનુભવી શકે છે. અન્ય કોઈપણ દેવતામાં એક કે બે ગુણો પ્રધાન હોય પરંતુ આ નટખટ ગોપાલમાં તો સર્વગુણોનો ભંડાર સમાયેલો છે. એક કુશળ રાજનીતિજ્ઞ, એક ચંચળ પ્રેમી, એક નટખટ બાળક ઉપરાંત એક મહાન ફિલોસોફર તરીકેના તેમના ગુણો તો સૌ જાણે જ છે પરંતુ સાથે સાથે એક ઉત્તમ મિત્ર, ઉત્તમ બંધુ અને અતિ ઉચ્ચ ભાવના વાળા મહિલા ઉદ્ધારક તરીકે પણ તેમની ગણના થાય તેમ છે.

જે લોકો અન્ય ધર્મમાં માને છે અને શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યે ભક્તિ ભાવથી નથી જોતા તેવા લોકો પણ તેમને એક દાર્શનિક એટલે કે ફિલોસોફર તરીકે તો સ્વીકારે જ છે. કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં અર્જુનને લાદેલા વિષાદયોગને દૂર કરવા ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ કહેલી ગીતા સંપૂર્ણ છે. વિશ્વના ચિંતનમાં અન્યત્ર મળે પરંતુ ગીતામાં ન મળે એવું કશું જ બાકી રહેતું નથી. આ એવી ગાગર છે કે જેમાં પૂરેપૂરો સાગર સમાઈ ગયેલો છે.

શ્રીકૃષ્ણનો જન્મ શ્રાવણ વદની આઠમના મધ્યરાત્રિએ થયેલો અને તે પણ એક જેલમાં. બાળપણથી જ તેમણે પ્રેમ અને પરાક્રમના એવા તો કિસ્સા કર્યા કે સૌ તેમને ચાહતા થઈ ગયા. વળી જીવનમાં અનાશક્તિ અને સ્થિતપ્રજ્ઞતા તો એવી કે હંમેશા વર્તમાનમાં રહે અને ભવિષ્યને જુએ. મથુરા છોડીને વૃંદાવન, વૃંદાવન છોડીને દ્વારકા અને ત્યાંથી પછી હસ્તિનાપુર કુરુક્ષેત્ર આવતા તેમણે દરેક સ્થળે પોતાનું કર્મ એવી સચોટ રીતે કર્યું કે તેનો જોટો ઇતિહાસ કે ધર્મગ્રંથોમાં ક્યાંય મળી શકે નહીં. એટલા માટે જ તેમના પર જેટલી કવિતાઓ, પદો અને ગીતો લખાયા છે તેટલા ભાગ્યે જ બીજા કોઈના પર લખાયા હશે. તેમની સમકાલીનતા તો એટલી વધારે કે આજે પણ બોલીવુડની ફિલ્મોમાં કૃષ્ણ પર ગીતો શામેલ થાય છે.

મનમોહક, ચંચળ, દયાળુ અને ઉદાર એવા શ્રીકૃષ્ણની કૃપા સૌના પર થાય અને સૌનું કલ્યાણ થાય તેવી પ્રાર્થના સાથે શુભ જન્માષ્ટમી.