હંમેશા મિ. નાઇસ બનીને રહેતા લોકો પોતાનું નુકશાન કરે છે

‘હું ના કહીશ તો તેને ખોટું લાગશે.’ આવા વિચારોથી પોતાની ઈચ્છા ન હોય તેવા કામ પણ કરનારા લોકો બીજાની નજરોમાં સારા તો બની રહી છે પરંતુ પોતે ઇચ્છતા હોય તે કામ કરવા માટે ભાગ્યે જ સમય ફાળવી શકે છે. જો ભૂલે ચુકે તેમને પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે વિતાવવા સમય મળી જાય તો પણ તેમના મનમાં બીજો પ્રશ્ન સળવળ્યા કરે છે, ‘હું આમ કરીશ તો તેને કેવું લાગશે?’ આ રીતે પોતાની દરેક ક્રિયાને બીજાના ત્રાજવામાં તોલવાની આદત પોતાને સારા બતાવવા મથતા લોકોને ભેંટ તરીકે મળતી હોય છે.

કેટલાય લોકોને પોતાની પ્રસંશા સાંભળવાની, બીજા પાસેથી સ્વીકૃતિ મેળવવાની એટલી તો તાલાવેલી હોય છે કે તેઓ ધીમે ધીમે બીજાની ઈચ્છા અને અભિપ્રાયને આધીન થતા જાય છે. કોઈપણ તેમના વિષે ખરાબ બોલે કે નબળો અભિપ્રાય આપે તો તેમની રાતની ઊંઘ ઉડી જાય છે. કેમેય કરીને તેઓ બધાને ખુશ રાખવા મથ્યા કરે છે. મમ્મી-પપ્પા માટે એક તો ભાઈ-બહેન માટે બીજું, મિત્રો માટે ત્રીજું અને પાડોસી માટે ચોથું કામ તેમના લિસ્ટમાં હંમેશા નોંધાયેલું હોય છે. આ બધાય કામોની નીચે આવે છે – જો જગ્યા હોય તો – પોતાના માટે કરવાનું કોઈ કામ.

એવું માનવાની ભૂલ ન કરવી કે આવા લોકો હંમેશા સેવાભાવ અને પરોપકારની ભાવનાથી આવું વર્તન કરતા હોય છે. ખરેખર તો એ તેમની પ્રકૃતિ બની જાય છે કે હંમેશા તેમની ઉપર મિસ્ટર નાઇસ – સારા માણસ – નો બિલ્લો લાગેલો રહે – ટેગ લાગેલો રહે. જો આ ટેગને આંચ આવે તો જાણે તેમના અસ્તિત્વ અંગે પ્રશ્નો ઉભા થયા હોય તેમ તેઓ વિહ્વળ બની જાય છે. કોઈ પૂછે કે આવા સારા લોકો બીજાનું તો ભલું જ કરે છે – તો તેમાં ખોટું શું છે. વાત સાચી છે. તેઓ બીજાનું ભલું કરે છે – પરંતુ તે બીજા માટે નહિ, પોતાને માટે હોય છે. અહીં સ્વાર્થનો અંશ છુપાયેલો હોય છે જે તેમને બીજાને ગમે તેવું કરવા પ્રેરે છે. તેઓ કોઈને ના કહી શકતા નથી અને એટલા માટે આવા લોકો નિષ્પક્ષ નિર્ણય લઇ શકતા નથી – એટલે વસ્તુલક્ષિતા તેમના સ્વભાવમાં નહિવત હોય છે.

મિસ્ટર નાઇસ સાથે બીજી એક સમસ્યા એવી હોય છે કે તેઓ જે કઈ કરે તે હંમેશા બીજાને બતાવવા માટે કરતા હોય છે. કસરત કરવી, વહેલા ઉઠવું કે પછી નિયમિત રીતે મંદિરે જવું – આ બધું જ તેઓ પોતાની જાત માટે નહિ પરંતુ બીજા તરફથી શાબાશી મેળવવા માટે કરે છે. તેમને ગમે છે કે કોઈ તેમનું ઉદાહરણ એક આદર્શ વ્યક્તિ તરીકે લે. કોઈને માટે ઉદાહરણરૂપ બનવું તેમને ગમતું હોય છે. જ્યાં સમ્માન અને માન્યતા ન મળતાં હોય તેવા કામોમાં તેઓ પોતાનો સમય આપતા નથી.

આ પ્રકારની લાઇફસ્ટાઇલ અને સ્વભાવ વ્યક્તિની એક કમજોરી બતાવે છે. પોતાની દ્રઢ માન્યતા કે પ્રતીતિને બદલે બીજાના વિચારોને આધારે ચાલવાને કારણે તેઓ સ્વતંત્ર નિર્ણય કરી શકતા નથી. પોતાની ઈચ્છાઓ અને જરૂરિયાતોને પ્રાધાન્ય આપી શકતા નથી. પોતાના ભલા માટે – દુનિયાને અવગણીને – કામ કરી શકતા નથી. આવા લોકોનો ફાયદો ક્યારેક લૂંટારાઓ અને છેતરનારા લોકો ઉઠાવે છે. પાંચ-સાત લોકોની વચ્ચે તેમના વિષે સારું બોલીને તેમની પાસેથી પોતાના ફાયદાનું કામ કઢાવી લેનારા લોકોથી આવા મિસ્ટર નાઇસ હંમેશા લૂંટાયા કરે છે. ક્યારેક તેમને ખબર પણ હોવા છતાં પરિસ્થિતિને વશ થઈને તેઓ નુકસાન ભોગવ્યા કરે છે.

શું તમે પણ ક્યારેય આવી સ્થિતિમાં સપડાયા છો જયારે મિસ્ટર નાઇસ બનવાની ઈચ્છાને કારણે પોતાનું નુકશાન કરી બેઠા હોય? ક્યારેય એવું થયું છે કે તમે પોતાની પ્રાથમિકતા માટે સમય અને મહેનત ફેલાવવાને બદલે બીજાને સારું લગાડવા માટે કામ કર્યું હોય? આવું લગભગ બધા સાથે થાય છે કેમ કે ક્યાંક ને ક્યાંક આપણને સૌને સારા વ્યક્તિ તરીકે રહેવાનું પસંદ હોય છે. પરંતુ આવી સારપ કરતા કરતા પોતાની જાતને પાછળ ન રાખી દઈએ તેની કાળજી રાખવી જોઈએ. ક્યારેક ના કહેવામાં કોઈ વાંધો નહિ. હંમેશા આપણે સૌને ગમી શકીયે તે શક્ય નથી. આપણી પોતાની જિંદગી છે, પરિવાર છે અને કારકિર્દી છે. બીજાને ખોટું ન લગાડવાની ચિંતામાં આપણે પોતાની જાતને વારે વારે ખોટું લગાડ્યા કરીએ તે પણ યોગ્ય નથી.

જીવન સૃષ્ટિનાં ક્રમ સાથે સંલગ્ન થાય ત્યારે શરીર અને મનનું તાદાત્મ્ય સધાય

પાનખર આવી રહી છે અને ધીમે ધીમે વૃક્ષોના લીલાછમ પાન પીળા પાડવા માંડશે અને પછી રાતાશ પડતા રંગે પહોંચીને ખરી જશે. સુંદર હરિયાળું આચ્છાદન ઉતરે અને અલખ જોગી જોવો થડ અને ડાળીનો દેહ છાંટો થાય તેવો ભાવ મનમાં જાગે છે. પરંતુ જીવનની પણ આ જ સચ્ચાઈ છે. આપણે પણ કોઈક સમયે લીલાછમ અને કોઈક સમયે ઠૂંઠા જેવા પર્ણરહિત થઇ જતા હોઈએ છીએ. જીવનનો મદ અને કેફિયત લીલી કૂંપળોની જેમ ફૂંટે અને પછી પરિપક્વ પાન બનીને છાજી રહે તે આપણી શક્તિ, સફળતા અને સ્વાભિમાન દર્શાવે છે. તે આપણા અસ્તિત્વ માટે, વિકાસ માટે અને પ્રગતિ માટે આવશ્યક છે. પરંતુ કાળચક્રમાં દિવસ પછી રાત આવે છે તેમ જેનું નામ તેનો ક્ષય થાય જ છે. આ ન્યાયે આપણા જીવનમાંથી પણ હરિયાળી લુપ્ત થાય તે કુદરતી ક્રમ છે અને આવશ્યક પણ છે.

બાળપણથી યુવાની અને ત્યાંથી વૃદ્ધાવસ્થા તરફની ગતિ જીવનક્રમની સૂચક છે અને તે સૃષ્ટિના ક્રમ સાથે બંધ બેસે છે. જો તેનાથી વિરુદ્ધ કઈંજ થાય તો તે અલગ છે. એફ. સ્કોટ ફિત્ઝગેરાલ્ડની લખેલી ‘ધ ક્યૂરીઅસ કેસ ઓફ બેન્જામિન બટન’ નોવેલામાં એવું બને છે બાળક બેન્જામિન બટન જન્મે છે ત્યારથી જ તેના શરીર પર વૃદ્ધત્વના લક્ષણો હોય છે અને ધીમે ધીમે તે યુવાન થતો જાય છે અને પછી બાળક. આ આખી વાર્તામાં જો કોઈ એક વ્યક્તિના જીવનક્રમને ઉલ્ટાવવામાં આવે તો સમાજમાં તેની શું સ્થિતિ થાય છે તેનું તાદશ ચિત્ર રજુ થાય છે. આપણા મનમાં પણ ક્યુરિયોસિટી એટલે કે જીજ્ઞાશા જગાવે છે કે ખરેખર એવું થાય તો શું થઇ શકે. પરંતુ સદનસીબે એવું થતું નથી અને આપણું જીવન સૃષ્ટિના ક્રમ મુજબ જ ચાલે છે.

આ ક્રમને સ્વીકારવો અને તેને અનુસરવો પણ આપનો જૈવધર્મ છે. જે આપણી શક્તિની પર છે તેને સમજવું અને સ્વીકારવું આપણા માટે અનિવાર્ય છે અને તેમાં રહેલી કોઈ ગૂઢ વ્યવસ્થાના સાક્ષી બનીને, તેનો હિસ્સો બનીને જીવન જીવવું આવશ્યક છે. આ આવશ્યકતા માત્ર ફરજ તરીકે નહિ પરંતુ સ્વીકૃતિ તરીકે અપનાવવામાં આવે તો આપણા શરીર અને મન વચ્ચે પણ તાદાત્મ્ય સધાય અને જીવનમાં બનતી ઘટનોથી આપણું મન વિચલિત થતા બચે. કુદરતની નકશીને સમજવામાં ભલે આપણે અસમર્થ હોઈએ પરંતુ તેને અનુસરવામાં પાછીપાની ન કરવી જોઈએ. જે વ્યક્તિ આ ઘટનાક્રમને અનુસરવામાં થાપ ખાય છે તે શંકા અને દ્વિધામાં જીવે છે તે નિશ્ચિત છે.

સમય સાથે બાળપણ છોડવું અને યુવાની સ્વીકારવી તથા વૃદ્ધત્વને પણ આદરસહિત અપનાવવું જરૂરી છે. જીવનના આ તબક્કા માત્ર શારીરિક નહિ પરંતુ માનસિક પણ છે, અને સ્વભાવગત પણ છે. બાલ્યાવસ્થાનો સ્વભાવ લઈને યુવાની વિતાવવી કે યુવાનીનો મોહ છોડ્યા વિના વૃદ્ધત્વમાં સારી પડવું અસંગત જ નહિ પરંતુ નુકશાનકારક પણ થઇ શકે છે. સર્જનથી લઈને વિસર્જન સુધીનો ક્રમ અનેક પડાવોમાંથી પસાર થાય છે અને તે દરેક પગથિયું પુરી શ્રદ્ધાથી ચડતા જવું પડે છે. જ્યાં સુધી આ પ્રક્રિયામાં આપણે વિશ્વાસ ન મૂકીએ ત્યાં સુધી અનિશ્ચિતતા અને અજાણ્યાનો ડર મનમાં રહે તે સમજી શકાય તેવી વાત છે. પરંતુ જેવા આપણે નિયતિ પર ભરોસો મૂકીને ડગલાં ભરવાનું શરુ કરીએ કે માર્ગ સરળ તથા ઉજાગર બનતો જણાય છે. તેનો અર્થ એ નથી કે વિઘ્ન નહિ હોય, વિચલિત નહિ થવાય, પરંતુ સાધ્ય અને સાધનની સ્પષ્ટતા થવાથી મનમાં વિશ્વાસ અને શ્રદ્ધા જન્મે છે અને તે જીવનભર માર્ગદર્શક જ નહિ પરંતુ શક્તિરૂપ પણ બને છે.

એકવાત એ પણ સમજવા જેવી હોય છે કે કેટલીક યોજનાઓ આપણે ઘડીયે છીએ અને કેટલીક સર્વોપરી શક્તિ. પુરુષાર્થ અને પ્રારબ્ધ વચ્ચે વિરોધાભાષ છે તેવું માનવાને બદલે તેઓ પરસ્પર સંલગ્ન છે તથા એક જ આકૃતિની જુદી જુદી રેખાઓ છે તેવું માનવાથી જ સંપૂર્ણ વ્યવસ્થાને સમ્માન સાથે સમજવી અને સ્વીકારવી શક્ય બને છે. પોતાની સર્વોપરીતાના મિથ્યા ખ્યાલને ત્યજીને સમગ્ર સૃષ્ટિના ઐક્યને અનુસરનાર વ્યક્તિ જીવનમાં શાંતિ અને સંતોષ પ્રાપ્ત કરી શકે છે તે સાબિત થયેલી વાત છે.