સફળતાના શોર્ટકટ હોતા નથી

મુસાફરીમાં એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે જવા માટે વચ્ચે જે પડાવો આવે તેને પાર કરવા પડતા હોય છે. એવો કોઈ વિકલ્પ મળતો નથી કે તેમને છોડીને, અવગણીને સીધા જ મંજિલ પર પહોંચી શકાય. ઉડીને જઈએ તો પણ આ અંતર તો ઓળંગવું જ પડે છે. ભણવામાં પણ આપણે A શીખ્યા પછી જ B પર જઈએ છીએ અને એકડો શીખ્યા પછી જ બગડો ઘુંટવાનું શરૂ કરીએ છીએ તેવી જ રીતે જીવનમાં પણ એક પછી એક તબક્કાઓને પાર કરવા પડે છે. આ તબક્કાવાર આગળ વધવાની પ્રથાને જ પ્રક્રિયા અથવા તો સૃષ્ટિનો નિયમ કહેવાય છે અને તે સૌને સમાન રીતે લાગુ પડે છે. જે લોકો આ પ્રક્રિયા કે નિયમનું પાલન કરવાથી કંટાળી જાય છે અને સીધા જ પોતાની મંજિલે પહોંચવા માંગે છે તેઓની ઉતાવળા બનીને ઝડપી પરિણામ મેળવવાની તાલાવેલીને કારણે ગબડી પડવાની શક્યતાઓ વધારે હોય છે. જેમ એક એક પગથિયું ચડવાને બદલે છલાંગ લગાવવાની કોશિશમાં આપણે કોઈક વખત જમીન પર પટકાઈએ છીએ તેવી જ રીતે નિર્ધારિત કરાયેલ કાર્યપદ્ધતિ કે પ્રણાલીને અવગણવાથી જીવનમાં પણ પટકાવાની સંભાવના વધી જાય છે.

ક્યારેક બિઝનેસમાં આપણને એક મિત્ર થકી કોઈ ઈમ્પોર્ટન્ટ કોન્ટેક્ટ મળ્યો હોય અને તેને બાયપાસ કરીને આપણે ડાઇરેક્ટ જ એ કોન્ટેક્ટ પાસે પહોંચી જઈએ તો શક્ય છે કે આપણે મિત્ર અને બિઝનેસ કોન્ટેક્ટ બંનેને ગુમાવી બેસીએ. પરિણામ સ્વરૂપે એવું પણ બને કે ભવિષ્યમાં આપણી સાથે બીજું કોઈ પણ બિઝનેસ કરવા તૈયાર ન થાય. કેમ કે સંબંધોમાં પણ એ આવશ્યક છે કે સીડીના એક એક પગથિયાં ચડીયે, એકેય તબક્કાને અવગણીએ નહિ, ધીરજ રાખીને અને નિયમનું પાલન કરીને જ આગળ વધીએ. કોઈની લીંટી ટૂંકી કરીને, કોઈના પગ નીચેથી ગાલીચો ખેંચીને પોતે આગળ વધવાની વૃત્તિ મોંઘી પડી શકે છે અને લાંબાગાળે નુકશાન કરી શકે છે.

મકાન ચણતી વખતે સીધા જ છાપરું બનાવવા જઇયે અને પાયો કાચો રાખી દઈએ તો તે માળખું ક્યારેય પણ ધંસી પડવાનો ભય રહે છે કેમ કે નળિયાનું અને પાયાના પથ્થરનું મહત્ત્વ એક સમાન જ છે. પરંતુ આ હકીકત અવગણીને ક્યારેક આપણે સામાન્ય જણાતી મૂળભૂત બાબતો સાથે સંકળાવામાં સંકોચ અનુભવી છીએ, આપણને એ વાતની શરમ આવે છે કે સામાન્ય ગણાતા કામ કરીશું કે ખુબ સરળ જણાય તેવા પ્રશ્નો પૂછીશું તો બીજા લોકો આપણા વિશે શું વિચારશે? ક્યારેક તો આપણે નજીવા કામ કરવાથી પોતાનો સમય વેડફાશે તેવું પણ વિચારીએ છીએ અને તેનાથી બચવા માટે ઉપાયો શોધીએ છીએ. પરંતુ આવી માન્યતાને કારણે જ ઘણીવાર આપણી સમજણ નબળી રહી જાય છે. જેમ કોઈ માલિકને પોતાની ફેક્ટરીમાં થતા બધા જ કામો વિશે જ્ઞાન ન હોય તો કામદારો તેને છેતરી શકે છે તેવી જ રીતે આપણે પણ બુનિયાદી બાબતો ન સમજીએ તો અંદરથી પોકળ રહી જઈએ તેનો અહેસાસ થવો જરૂરી છે.

આ બાબત આજના વીજળીવેગે આગળ ભાગતા સમયમાં ખાસ ધ્યાનમાં રાખવા જેવી છે કેમ કે આજે તો દરેક બાબત માટે શોર્ટકટ ઉપલબ્ધ છે. ભોજનમાંથી પોષક તત્વો મેળવવાને બદલે મલ્ટી-વિટામિન ખાઈને તંદુરસ્તીની આશા રાખનારો આજનો આપણો સમાજ ધીમે ધીમે તબક્કાવાર આગળ વધવાની, પાયો મજબૂત બનાવવાની અને સમાજના મૂલ્યોનું જતન કરીને ધીમી પરંતુ મક્કમ પ્રગતિ સાધવાની કોશિશ કરતા શીખે તે આવશ્યક છે. જેમ પોચી જમીન પર મજબૂત કિલ્લા ન બંધાય, અડગ વિશ્વાસ વિના સંબંધ ન સચવાય અને આવડત વિના સફળતા હાંસલ ન થાય તેવી જ રીતે મજબૂત મૂલ્યોના આધાર વિના જીવનમાં પણ આગળ ન વધાય. ક્યારેક ઝડપ અને વેગના આધારે, કોઈ ગલીકૂંચીમાંથી પસાર થઈને આપણે ઓછા સમયમાં લાંબી સફર કાપી લઈએ પરંતુ તે આપણી પ્રગતિનું પ્રમાણ ન બની શકે, સમય જતા વાસ્તવિકતા સામે આવીને ઉભી જ રહે છે, આપણી નબળાઈ ક્યારેક તો ખુલ્લી પડી જ જાય છે. એટલા માટે હાથીની માફક ધીમી પરંતુ મક્કમ ચાલ ચાલનારા લોકો જે રીતે જમીન ધપધપાવી શકે છે તેવી અસર બિલ્લીપગે ભાગનારા લોકોથી ઉપજતી નથી.

સારા વિચાર, સારી વાણી અને સારા કૃત્યો: અવેસ્તાનાં ત્રણ સિદ્ધાંતો વ્યક્તિ અને સમાજના કલ્યાણ માટે માર્ગદર્શક છે

પારસીઓના ધર્મગ્રંથ અવેસ્તામાં પાયારૂપ મુખ્ય ત્રણ સિદ્ધાંતો આપવામાં આવ્યા છે: સારા વિચાર, સારી વાણી અને સારા કૃત્યો. વિચાર સારા હોય, શબ્દો સારા વાપરીએ અને કર્મો સારા કરીએ તો પોતાનું જ નહિ પરંતુ સમગ્ર સમાજનું ભલું થાય એ વિભાવના પર પારસી ધર્મનો ભાર છે. એકરીતે જોઈએ તો દરેક ધર્મોમાં લગભગ આવા જ વિચારો પર ભાર મુકવામાં આવે છે. માનસિક વિશુદ્ધિ, શાબ્દિક શુદ્ધિ અને વર્તનની શુદ્ધિ પર ગાંધીજી પણ ભાર મૂકતા અને આપણો કાયદો અને સામાજિક પરંપરા પણ આવા નૈતિક મૂલ્યોને ખુબ મહત્ત્વ આપે છે. પરંતુ આશ્ચર્યની વાત એ છે કે શું આપણે આટલી સરળ બાબત પર પણ અમલ કરી શકીએ છીએ?

કોઈ વ્યક્તિ હંમેશા જ સારા વિચાર કરે તેવું બની શકે? ક્યારેય તે કોઈનું બૂરું ન વિચારે, પોતાના ફાયદા માટે પણ બીજાનું નુકશાન ન કરે તેવા લોકો આ સમાજમાં હોય? હોઈ પણ શકે. કેટલાય લોકો આ બાબત અંગે દાવો કરીને કહી શકે. પરંતુ ત્યાર પછી સારા શબ્દો અને વાણીનો પ્રયોગ કરવા અંગેની વાત છે તેને કેટલા લોકો અનુસરી શકે? સામાન્ય રીતે એવું જોવા મળતું હોય છે કે જેના વિચારો પ્રામાણિક હોય, નિયમ અને નીતિમતાને જેઓ પ્રાધાન્ય આપતા હોય તેઓ બોલવામાં સખત હોય છે. કોઈની ભૂલ અંગે, કોઈની ખામી અંગે જો તેઓ કઠોર શબ્દોમાં નિંદા કરે, સખત ઠપકો આપે અને અપ્રિય વચનો કહે તો બીજો નિયમ તો તૂટ્યો ગણાય. આ બંને નિયમોના આધારે ચકાસણી કરવામાં આવે તો કેટલાય લોકો પોતાની જાતે જ બાકાત રહી જાય. કેમ કે લોકોનું માનવું હોય છે કે સાચા લોકો તો કડવું બોલે, એટલા માટે જ તો આપણે ત્યાં કહેવત પણ છે કે સત્ય હંમેશા કડવું જ હોય છે. પરંતુ આવા કડવા સત્યને પણ પચાવી લેવું – સમુદ્રમંથન બાદ જેમ શિવજીએ ઝેર પી લીધેલું તેમ કરવું આસાન નથી. સત્યની લડાઈ લડવી ઐતિહાસિક કાળથી સામાન્ય વાત ગણાય છે પરંતુ સત્ય માટે થઈને પણ કોઈનું મન ન દુભાવવું મુશ્કેલ કાર્ય છે. ગાંધીજી કહેતા કે શબ્દથી પણ કોઈનું હૈયું દુભાય તો હિંસા ગણાય. આવી સૂક્ષ્મ હિંસાથી પણ બચીને રહેવું અઘરું છે.

ત્રીજો પાયો સારા કૃત્યોનો છે પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે સારા કાર્યો કરવા પૂરતું ગણાય. આવશ્યક એ છે કે ખરાબ કામ ન કરવા. તેમાં નૈતિક, ધાર્મિક, સામાજિક કે કાયદાકીય રીતે અયોગ્ય ગણાય તેવા કોઈપણ કાર્યથી દૂર રહેવું એવો નિર્દેશ છે. શું એવું બની શકે કે જે ધાર્મિક દ્રષ્ટિકોણથી સારા કાર્યો ગણાય તે કાયદાકીય રીતે સ્વીકાર્ય ન હોય? વાત શક્ય છે – એક સમય એવો હતો કે જયારે યજ્ઞ, હવન માટે પશુની બલી આપવામાં આવતી, હવે કેટલીય જગ્યાએ તેના પર પ્રતિબંધ મુકવામાં આવ્યો છે એટલે તે કાયદાકીય રીતે ગુનો ગણાય. તો શું વ્યક્તિએ ધાર્મિક કાર્ય માટે થઈને ગુનો કરવો યોગ્ય ગણાય? આવા વિરોધાભાષ સમાજમાં ત્યારે સર્જાય છે જયારે સમય સાથે લોકો પોતાની પરંપરાને ન બદલે, પોતાની પ્રથાઓ અંગે પુનઃવિચાર ન કરે. કેમ કે કાયદો જે તે સમાજની તત્કાલીન જરૂરિયાતોને, કલ્યાણને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવામાં આવે છે જયારે ધર્મના સિદ્ધાંતો ઘણા સમય પહેલા આપવામાં આવેલા હોવાથી તે ઘણીવાર તત્કાલીન સ્થિતિ સાથે વિષમ બની જાય છે. આવી સ્થિતિને કારણે જ ઘણીવાર નવા ધર્મો અને સંપ્રદાયો અસ્તિત્વમાં આવતા હોય છે. ભારતમાં જ બૌદ્ધ, જૈન, શીખ વગેરે ધર્મોનો ઉદ્ભવ આ વાતનો પૂરક છે.

આખરે વાત એ છે કે આપણે સારા વિચાર, સારી વાણી અને સારા કર્મો કરીને જો સાંપ્રત સમય અનુસાર ધાર્મિક, નૈતિક અને કાયદાકીય રીતે યોગ્ય કહી શકાય તેવું જીવન જીવીએ તો સ્વયંનું તેમજ સમાજનું કલ્યાણ કરી શકીએ. આજથી લગભગ ૩૦૦૦-૩૫૦૦ હજાર વર્ષો પહેલા કહેવામાં આવેલા આ ધર્મ ગ્રંથ અવેસ્તામાં આપવામાં સિદ્ધાંતો આજે પણ ઉપયોગી છે, માર્ગદર્શક છે.