આજે જીવનને ૩૦-૩૦-૧૫ વર્ષના ત્રણ ભાગમાં વહેંચી શકાય

ભારતના શાસ્ત્રોમાં જીવનને પચીસ પચીસ વર્ષોના ચાર આશ્રમોમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે. પ્રથમ પચીસ વર્ષ બ્રહ્મચર્યાશ્રમ, પછી ગૃહસ્થ, સન્યાસ અને વનપ્રસ્થાશ્રમ. આ રીતે સો વર્ષનું આયુષ્ય ગણવામાં આવતું. પરંતુ ત્યારબાદ હવે લોકોના જીવન સો વર્ષના રહ્યા નથી. આપણા દેશમાં અત્યારે અપેક્ષિત આયુષ્ય ૭૦ વર્ષનું છે. થોડાઘણા સજાગ હોય તેવા લોકો ૭૫ વર્ષ જીવતા હોય તેવું માની લઈએ તો એ પ્રાચીન ધોરણ અનુસાર આપણા જીવનમાં ત્રણ જ આશ્રમ બચ્યા છે. ચોથો વનપ્રસ્થાશ્રમ હવે જીવી શકાય તેમ નથી. કદાચ એટલા જંગલ પણ નથી બચ્યા કે કોઈ વનપ્રસ્થાશ્રમ ભોગવી શકે.

આજે જો જીવનને ત્રણ તબક્કામાં વહેંચવું હોય અને થોડા પ્રેક્ટિકલ થઈને વિચારવું હોય તો ૩૦-૩૦-૧૫ એમ ત્રણ ભાગ પાડી શકાય. શા માટે ૩૦-૩૦-૧૫? કેમ કે આજકાલ વ્યક્તિ સારી રીતે ભણી ગણીને નોકરીએ લાગે અને પોતાના જીવન અંગે નિર્ણય લઇ શકે. એ કારણથી પહેલાના ૩૦ વર્ષને આપણે બ્રહ્મચર્યાશ્રમ સાથે સરખાવી શકીએ. ભલે કેટલાક લોકો ત્રીસ પહેલા પરણી જતા હોય પરંતુ તેઓ પગભર થાય અને તેમનું જીવન થાળે પડે ત્યાં સુધીમાં ત્રીસ તો થઇ જ જાય છે. ત્યારબાદ જ વ્યક્તિ ધીમે ધીમે સાંસારિક જીવનમાં ધ્યાન આપી શકે છે. પહેલા ત્રીસ દરમિયાન જે અભ્યાસ કર્યો હોય, અનુભવ લીધો હોય, ડિગ્રી મેળવી હોય તેના આધારે હવે તે પોતાનું કરીઅર સ્થાપિત કરવાની શરૂઆત કરે છે. આ બીજા તબક્કાના ત્રીસ વર્ષને આપણે ગૃહસ્થાશ્રમ તરીકે ઓળખાવી શકીએ જયારે વ્યક્તિ સંપૂર્ણપણે પોતાના પરિવારની જવાબદારી જાતે ઉઠાવતો હોય છે. તે સમય દરમિયાન જ તે પોતાની કારકિર્દીમાં પ્રગતિ પણ કરે છે. ૬૦ પુરા થાય પછી મોટાભાગે આપણા દેશમાં લોકો નિવૃત થાય છે. આ નિવૃત્તિ બાદનો સમય આપણે સન્યાસાશ્રમ તરીકે ગણી શકાય જયારે વ્યક્તિ પરિવાર સાથે તો રહે છે પરંતુ હવે તે સક્રિય રીતે પરિવારની જવાબદારી પોતાના ઉપર ન લેતા બેકસીટ લે છે. હવે તેના બાળકો ધીમે ધીમે પરિવારની ગાડી આગળ ધપાવે છે અને તે ધીમે ધીમે પોતાની જાતને સાંસારિક જવાબદારીઓમાંથી મુક્ત કરવાનું શરુ કરે છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે આપણે ત્રીજો આશ્રમ પંદર વર્ષ કે જીવનના જેટલા વર્ષ બચ્યા હોય તેટલો જ ગણાવી શકીએ તેમ છીએ.

જો વ્યક્તિ પોતાના જીવનની દિશા પહેલા ત્રીસ વર્ષમાં નક્કી ન કરે તો આગળ જતા તે સ્થિર જીવન જીવવાને બદલે કેટલાય સંઘર્ષનો સામનો કરે છે. ભલે કેટલાક લોકો મોડા સફળ થતા હોય પરંતુ તેમની દિશા જો પહેલા નક્કી ન થઇ હોય તો કેટલીય વખત ઊથલપાથલનો સામનો કરવો પડે છે. વળી એ વાત પણ એટલી જ સાચી છે કે જે વ્યક્તિ પોતાના ગૃહસ્થાશ્રમમાં સારી રીતે મહેનત ન કરે, પોતાની જવાબદારી સારી રીતે ન નિભાવે તે પોતાના સન્યાસાશ્રમ માટે સારી વ્યવસ્થા કરી શકતો નથી.

વ્યક્તિ હવે ૫૦ વર્ષે સન્યાસાશ્રમમાં જઈ શકતો નથી કેમ કે તેનો સક્રિય વ્યવસાય કરવાનો સમય પણ ૬૦ વર્ષ કે તેનાથી વધારે હોય છે. કેટલાક દેશોમાં તો નિવૃત્તિની ઉમર ૬૫ વર્ષ હોય છે. જેમ કે બ્રિટનમાં ૬૫ વર્ષ પછી વ્યક્તિ નિવૃત ગણાય છે. ત્યાર પહેલા તેને સરકારી પેન્શન મળવાની શરૂઆત થતી નથી. કેટલાક લોકો તો યુકેમાં સીતેર વર્ષે પણ કામ કરતા હોય છે. તેનું એક કારણ એ છે કે લોકોનું અંદાજિત આયુષ્ય ત્યાં વધારે છે અને તેમની તંદુરસ્તી પણ સારી હોવાથી મોટી ઉમર સુધી સક્રિય રીતે કામ કરી શકે છે. આપણા દેશમાં પણ હવે લોકોનું આરોગ્યધોરણ સુધર્યું હોવાથી અને ધીમે ધીમે અપેક્ષિત જીવન વધી રહ્યું હોવાથી નિવૃત્તિની વય ૬૨ વર્ષની કરવાની વાત ક્યારેક ક્યારેક સામે આવે છે.

શક્ય છે કે પચાસેક વર્ષ પછી ફરીથી લોકોનું અપેક્ષિત આયુષ્ય ૧૦૦ વર્ષે પહોંચે પરંતુ ત્યારે પણ જીવનાશ્રમ તો ૨૫ વર્ષના હોય તેવું લાગતું નથી કેમ કે લોકો ત્રીસેક વર્ષે પોતાનું કરીઅર સેટ કરીને લગ્ન કરે તેવું થાય પરંતુ તેમનો સક્રિય કાર્યકાળ પચાસ વર્ષની ઉંમરે પૂર્ણ નહિ થાય – એટલે કે ગૃહસ્થાશ્રમ લંબાય તેવી શક્યતા છે.

શું માનવી દ્વારા તૈયાર કરાયેલા મશીન માનવીને ભરખી જશે?

આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સને લઈને વિશ્વભરના શિક્ષિત લોકોમાં અલગ અલગ મંતવ્ય પ્રવર્તે છે. કેટલાક વૈજ્ઞાનિકો અને ઉદ્યોગપતિઓ જલ્દી રોબોટ તૈયાર થઇ જાય અને તેને પાણીનો ગ્લાસ લાવી આપે, તેમના માટે સેન્ડવીચ બનાવી આપે અને તેમના માથામાં તેલની ચંપી પણ કરી આપે તેવા સમયની રાહ જોતા અધીરા બેઠા છે. જયારે એક બીજો વર્ગ એવો પણ છે કે જેણે મેટ્રિક્સ અને ટર્મિનેટર જેવી ફિલ્મો જોઈને એવું વિચારી લીધું છે કે જો રોબોટ બનાવીશું તો એક દિવસ એવો આવશે કે તે આસ્તીનના સાંપની જેમ તેમને બનાવનાર મનુષ્યને જ ભરખી જશે. ભગવાન શિવે ભષ્માસૂરને વરદાન આપ્યા બાદ જે રીતે ભષ્માસૂર તેમને જ ભસ્મીભૂત કરી દેવા તૈયાર થયો હતો તેવી રીતે માનવી એવા આધુનિક મશીન માનવી દેશે કે જેમની પાસે માનવીય બુદ્ધિ હશે તો એની શું ખાતરી કે તે આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સ ધરાવતા જેવા મશીન આપણને જ ખતમ કરવા ઉભા નહિ થાય?

આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સ હવે કલ્પના નથી, ભવિષ્યમાં દેખાતી ધૂંધળી સંભાવના નથી પરંતુ ઘર આંગણે આવી ઉભેલી શક્યતા છે. આજે મશીન કેટલા ઇન્ટેલીજન્ટ થઇ ગયા છે તેનું ઉદાહરણ તમારા હાથમાં રહેલા સ્માર્ટફોન છે. આજના સ્માર્ટફોનમાં એટલો કોમ્પ્યુટર પાવર છે કે જે ૧૯૬૯માં નાસાએ બે ખગોળશાસ્ત્રીઓને ચંદ્ર પર મોકલ્યા ત્યારે તેની પુરી સંસ્થા પાસે નહોતો. એક વૈજ્ઞાનિક જર્નલમાં ૧૯૫૮માં લખાયું કે જો આપણે ચેસ રમી શકે તેવું મશીન બનાવી શકીએ તો માનવીના મગજની આંટીઘૂંટીઓથી પરિચિત યંત્ર તૈયાર થઇ શકે. તેના ચાર દશકા બાદ ડીપ બ્લુ નામના કોમ્પ્યુટરે વિશ્વ ચેસ ચેમ્પિયન ગેરી કાસ્પરાવને હરાવ્યો. હવે તો વાત ઘણી આગળ વધી ગઈ છે. આલ્ફાઝીરો નામનો કોમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામ તો પોતાની જાતને ટ્રેઇન કરી લે – તાલીમ આપી શકે – તેવી ક્ષમતા ધરાવે છે.

આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સ શબ્દ જેણે ઘડ્યો હતો તે જ્હોન મેક્કાર્થીએ ૧૯૫૬માં ૬ સપ્તાહનો સમર વર્કશોપ કરેલો જેમાં ૨૦ ગણિતશાસ્ત્રીઓ અને વૈજ્ઞાનિકોએ ભાગ લીધેલો. આ જૂથ આજે પણ આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સના ક્ષેત્રનું પ્રણેતા ગણાય છે. તેમની આગેવાની અને માર્ગદર્શનમાં સમયે સમયે આ ક્ષેત્ર અંગે અનુમાન અને આગાહીઓ બદલાતા રહ્યા છે પરંતુ વર્ષ ૨૦૦૯માં થયેલા એક અભ્યાસ અનુસાર માનવ સમકક્ષ બુદ્ધિ ધરાવતા મશીનનું નિર્માણ વર્ષ ૨૦૭૫ સુધીમાં થઇ જશે તેવું તારણ સામે આવ્યું છે. આ કામ કેવી રીતે થશે: તેના અનેક જવાબ છે અને કેટલાય તરીકા પણ છે જેના પર અલગ અલગ વૈજ્ઞાનિકો અને કંપનીઓ કામ કરી રહી છે. જેમ જેમ યંત્રોમાં બુદ્ધિ અને હોશિયારી વધતી જાય છે તેમ તેમ તેનો અલગ અલગ રીતે ઉપયોગ થવા લાગે છે.

આજે એવા રેસ્ટોરન્ટ છે જે પ્રાથમિક કક્ષાના રોબોટ દ્વારા તમારા ટેબલ પર રોટલી કે આઈસ્ક્રીમ પહોંચાડે છે. તે જોઈને ન માત્ર બાળકો પરંતુ વયોવૃદ્ધ લોકો પણ પ્રભાવિત થાય છે. તે દેખીતો ઉપયોગ છે પરંતુ જયારે કોઈ ઈ-કોમર્સ પર શોપિંગ કરીએ અને તે આપણે સર્ચ કર્યું હોય તેને સંબંધી વસ્તુઓની જાહેરાત મોકલ્યા કરે તે મશીન લર્નિંગ જેવા પ્રોગ્રામ ધીમે ધીમે આપણા વર્તન અને વ્યવહારને જોઈને શીખ્યા કરે છે. આપણે બોલીએ તે સાંભળીને અલેક્સા, સિરી, ગુગલ આસિસ્ટન્ટ વગેરે પોતાનું જ્ઞાન વધારી રહ્યા છે, ડેટા એકઠો કરી રહ્યા છે. તેના ઉપરાંત મેડિકલનો ડેટા, ટ્રાવેલ કે શોપિંગનો ડેટા, ક્રાઇમ ડેટા વગેરેને પચાવી પચાવીને (જેમ આપણા બાળકો શાળામાં ભણીને કે આસપાસના લોકોને જોઈને ઇન્ટેલીજન્ટ બને છે તેવી રીતે) મશીન પણ વધારેને વધારે ઇન્ટેલીજન્ટ બની રહ્યા છે. તેમની સેલ્ફ-લર્નિંગ એટલે કે જાતે શીખવાની ક્ષમતા પણ વધી રહી છે.

આ બધાને પરિણામે અને કોમ્પ્યુટરની વધતી જતી આધુનિકતા તેમજ કેપેસિટીને કારણે માનવીને દરેક રીતે ટક્કર આપે તેવા મશીન આ સદીના અંત પહેલા જ તૈયાર થઇ ગયા હશે તે વાતમાં કોઈ શંકા નથી. તે ભષ્માસૂર બનશે કે કેમ એ પ્રશ્નનો જવાબ આપણે સરળતાથી આપી શકીએ. માનવીએ પોતાની બુદ્ધિનો ઉપયોગ કરીને પોતાનાથી વધારે તાકાતવર, મજબૂત, ઝડપી અને મોટા જીવોને તેમજ સમગ્ર પર્યાવરણને પોતાને અધીનસ્થ બનાવ્યા છે અને તેમનો દરેકનો ઉપયોગ માત્ર પોતાના સ્વયંના જ હિત માટે કર્યો છે તો આપણી જ બુદ્ધિ, વર્તન, વાણી અને માનસિકતામાંથી શીખીને તૈયાર થયેલા મશીન કેવા હોઈ શકે?