ધર્મ, ન્યાય અને સમતાનો ભેદ સમજવો આવશ્યક

કદાચ આપણે ધર્મ, ન્યાય, સમતા જેવી સંકલ્પનાઓનો ભેદ ભૂલી ગયા છીએ એટલા માટે જ ક્યારેક એવું માનવા લાગીએ છીએ કે અમુક પ્રકારની ધાર્મિક વિધિનું ચુસ્તપણે પાલન કરવાથી બધા જ સદગુણો અને સદવ્યવહાર તેમાં સામેલ થઈ જાય છે. ધર્મનું પાલન કર્યું પરંતુ કોઈની સાથે અન્યાય થયો, સમતા ન જળવાઈ. પૂજા પાઠ કર્યા, ધાર્મિક પુસ્તકોનું વાંચન કર્યું, વ્રત ઉપવાસ કર્યા અને ધર્મના ઉપદેશો અનુસાર વર્ત્યા એટલે બધું જ સારું થઇ ગયું તેવું હોતું નથી. વાસ્તવમાં ધર્મ શબ્દ ભારત અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં હજારો વર્ષોથી ઉપયોગમાં આવી રહ્યો છે પરંતુ તેનો અર્થ સમયે સમયે બદલાતો રહ્યો. આજે ધર્મને આપણે હિન્દુ, મુસ્લિમ, ખ્રિસ્તી, જૈન, બૌદ્ધ વગેરે જેવા સમૂહ સાથે સાંકળીએ છીએ પરંતુ ધર્મનો અર્થ આવી કોઈ માન્યતા સાથે જોડવાને બદલે અન્યત્ર જે રીતે ઉપયોગમાં આવે છીએ તે પણ સમજવાની કોશિશ કરવી વધારે અસરકારક ગણાય. જેમકે જૈવધર્મ કે ગુણધર્મ જેવા શબ્દોમાં ધર્મનો અર્થ અલગ છે. બરફનો ગુણધર્મ છે ઠંડક અને આગનો ગુણધર્મ છે ગરમી. આ ગુણધર્મ કેમેય કરીને બદલી શકાય નહિ. બરફનો કે આગનો એ ગુણ સાતત્ય ધરાવે છે, એ જ તેનો ધર્મ છે. આ સાતત્ય અને શાશ્વતતા એટલે ધર્મ. અહીં ધર્મ એટલે એવું સનાતન સત્ય કે લાક્ષણિકતા જેને બદલી ન શકાય. એ તર્ક પ્રમાણે ધર્મ જો શાશ્વત હોય તો તે કોઈ સમય, પ્રજા કે ભૂગોળ સુધી માર્યાદિત ન હોઈ શકે. તે સમયે સમયે બદલાઈ પણ ન શકે. પરંતુ આજે આપણે ધર્મને જે અર્થમાં સમજીએ છીએ તેની સાથે ન્યાય, સમતા વગેરે પણ આવરી લેવાની કોશિશ કરીએ છીએ.

જો વાત ન્યાય કે સમતાની કરીએ તો ધર્મને અલગ કરીને જોવો વધારે સહેલું પડે. ન્યાય તો કાયદા અનુસાર થાય, પછી ભલે તે કાયદો ગમે તે હોય. જે તે સમયે માન્ય કાયદાનું અનુસરણ થાય એટલે ન્યાય તોળાયો તેવું કહેવાય. કોર્ટમાં કેટલીયવાર ન્યાયધીશ એવું કહેતા હોય છે કે વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ ગમે તે હોય અમે કાયદાથી બંધાયેલા છીએ. ક્યારેક આ સંદર્ભમાં કોઈને એવું કહેતા પણ સાંભળ્યા હશે કે કુદરતનો ન્યાય અદાલતના ન્યાય કરતા ઘણો પ્રભાવી છે – તેનો અર્થ ધર્મ કે સમતા વિષયક હોય છે. ઘણીવાર લોકોને એવું પણ લાગે છે કે તત્કાલીન કાયદાઓ સમાજમાં બધા વર્ગની આવશ્યકતાઓને ધ્યાનમાં લેતા નથી, કોઈ એક વર્ગ પ્રત્યે અન્યાય કરે છે. તે સમયે આપણે ખરેખર તો સમતા અંગે વાત કરી રહ્યા હોઈએ છીએ કેમ કે સમતામાં સમાનતા હોય તે જરૂરી નથી. જે કાયદો બધાને એકસમાન રીતે લાગુ પડે તે માનવીય ક્ષમતાનાં તફાવત અંગે આંધળો હોય તેવું બને. આ તફાવત માત્ર સમતાના આધારે લક્ષમાં લઇ શકાય અને પરિસ્થિતિનો યોગ્ય ઉપચાર કરી શકાય. સમતાનો અર્થ જ એ છે કે નબળાને અને સબળને અલગ રીતે હાંકવા. આવકવેરામાં ગરીબોને છૂટ આપવા અને અમીરો પાસેથી વધારે કર ઉઘરાવવા પાછળનો હેતુ જ સમતા જાળવવાનો છે. એવું ભાગ્યે જ બને કે બે વ્યક્તિઓ દરેક બાબતમાં સમાન હોય, તેમની બધી જ પરિસ્થિતિ અને ક્ષમતા સમાન હોય. કોઈને કોઈ પ્રકારની વિશેષતા દરેક વ્યક્તિમાં હોય છે જે તેમને બીજા લોકોથી અલગ પાડે છે. આવી વિશિષ્ટતાને ધ્યાનમાં રાખીને જે નિયમો બનાવવામાં આવે તે ન્યાય અને સમતા બંને જરુરીઆત પુરી કરી શકે છે.

પરંતુ આપણી સમજણ ધર્મ, ન્યાય અને સમતાને એકબીજા સાથે કન્ફ્યુઝ કરવા કેળવાયેલી છે કેમ કે તેમની વચ્ચે લાક્ષણિક ભેદ કરતા આપણે શીખ્યા જ નથી. આપણી એ માન્યતાઓને કારણે ક્યારેક એવી ગૂંચવાનો ઉભી થાય છે કે આપણે ખરા-ખોટાનો ભેદ કરી શકતા નથી. આપણા માપદંડો એટલા મૂંઝવી નાખે છે કે આપણે સાચું કરવાની ફિરાકમાં સારું કરવાનું ભૂલી જઈએ છીએ, સમાનતા જાળવવાની ઝંઝટમાં સમતા કેળવવાનું વિસરી દઈએ છીએ, ધર્મ નિભાવવાની ચિંતામાં ન્યાય કરવાનું છોડી દઈએ છીએ. તેમાં પણ સમયે સમયે બદલાતા જતા નૈતિક મૂલ્ય આપણને વધારે ગૂંચવી નાખે છે. આ બધાથી બચવા શ્રેષ્ઠ માર્ગ એ છે કે દરેક પરિસ્થિતિ અને વ્યક્તિને એવી રીતે મૂલવો કે સૌનું શ્રેષ્ઠ હિત જળવાઈ રહે.

વધતી ગરમીથી UK માં ટ્રેન સેવાઓ ખોરવાઈ રહી છે.

ગઈકાલે યુકેની બે રેલ સેવા આપનારી કંપનીઓ તરફથી ઇમેલ આવ્યા. બન્નેમાં એક જ વાત. વાંચીને ઘણું જ આશ્ચર્ય થયું, શોક પણ લાગ્યો, અને સાથે સાથે એક વિચાર પણ મગજમાં આવ્યો. બન્ને રેલ સેવા આપનારી કંપનીઓએ લખેલું કે 18 અને 19 જુલાઈના દિવસોમાં અતિ-ઉચ્ચ તાપમાન નોંધાવાનું હોવાથી તેમની ટ્રેન સેવાઓમાં વિલંબ થઈ શકે. યાત્રીઓને મુસાફરી અગાઉથી આયોજિત કરવાની સલાહ આપી હતી. આપણે જાણીએ છીએ કે જ્યારે ગરમી વધે ત્યારે રેલ્વનાં પાટાનું વિસ્તરણ થાય છે એટલા માટે જ પાટાનાં સાંધાઓમાં થોડી જગ્યા છોડવામાં આવે છે. જે તે દેશમાં અનુમાનિત ગરમી અને ઠંડીના પ્રમાણમાં રેલવે લાઈન અને બીજી બધી સુવિધાઓનું પ્લાનિંગ કરવામાં આવ્યું હોય છે. યુકેમાં પણ રેલવે લાઇનમાં સાંધાઓ વચ્ચે જગ્યા તો છોડવામાં આવી જ છે પરંતુ 18 – 19 જુલાઈનાં દિવસોમાં જે હવામાનની આગાહી છે તે તાપમાનનાં રેકોર્ડ્સ કરતા ઘણી ઊંચી હોવાથી કદાચ રેલવે લાઇન્સ પર તેની અસર વધારે થાય અને એટલા માટે ટ્રેન અટકાવવી પડે, કે ધીમી કરવી પડે.

યુરોપના દેશોમાં પણ આ રીતે ગરમીનો ત્રાસ વધી રહ્યો છે અને તેનાથી ન માત્ર અગવડ અને વ્યક્તિગત પરેશાની ઊભી થઈ રહી છે પરંતુ સાથે સાથે બધી જ માળખાગત સુવિધાઓને લગતી સમસ્યાઓ પણ સામે આવી રહી છે. આ દેશોમાં સામાન્ય રીતે ઘરમાં પંખા કે AC હોતા નથી. ત્યાં માત્ર હિટિંગ સિસ્ટમ રાખવામાં આવતી હોય છે કેમકે વર્ષના મોટાભાગનો સમય તો ઠંડી જ રહે છે. પરંતુ હવે ધીમે ધીમે ત્યાં પણ એટલી ગરમી તો રહે જ છે કે લોકોએ પંખા રાખવા પડે. આશ્ચર્ય તો એ વાતનું છે કે નવી બનતી ઇમારતોમાં લોકો AC પણ ફીટ કરી રહ્યા છે. વર્ષમાં ભલે થોડા જ દિવસોની વાત હોય પરંતુ જે રીતની ગરમી પડવા લાગી છે તે સહેવાય તેવી નથી. ઉપરાંત ત્યાં સૂર્યથી અંતર ઓછું હોવાને કારણે સૂર્યપ્રકાશ બહુ જ તીક્ષ્ણ છે અને તેમાંથી આવતા અલ્ટ્રા વાયોલેટ કિરણો ઘણા નુકસાનકારક હોય છે. ત્યાં લોકો ને સ્ક્રીન લોશન વધારે લગાડવું પડે છે અને તે દેશોમાં ત્વચાનું કેન્સર થવાના કિસ્સાઓ પણ વધવા લાગ્યા છે.


યુરોપ જેવા દેશોમાં આ એક નવી સમસ્યા છે. ત્યાં સામાન્ય રીતે તો ઠંડીની સમસ્યા રહેતી અને ઉનાળો તેમના માટે ખૂબ આહલાદક અને આરામદાયક રહેતો. એટલા માટે જ તો બ્રિટિશ સમરને સૌ વધાવતા, પરંતુ હવે તે એન્જોય કરવો પણ આસાન રહ્યો નથી. તેવું જ ધીમે ધીમે બીજા દેશોમાં પણ થઈ રહ્યું છે. અમેરિકાના કેલિફોર્નિયામાં ડેથ વેલીમાં ફર્નેશ ક્રિક રાંચ નામની જગ્યા છે જ્યાં વિશ્વનું સૌથી વધારે તાપમાન નોંધાય છે. વર્ષ 1913માં ત્યાં 56.7 ડિગ્રીથી વધારે તાપમાન નોંધાયેલું અને અત્યારના આધુનિક ઉપકરણોનો ઉપયોગ કરીને ગયા વર્ષે ત્યાં 54.4 ડિગ્રી તાપમાન નોંધાયું હતું અને તેને વિશ્વનું સૌથી ઊંચું વિશ્વસનીય રીતે મપાયેલું તાપમાન ગણવામાં આવે છે. આ વર્ષે ચીનમાં પણ કેટલાય સ્થળોએ હિટ વોર્નિંગ આપવામાં આવી છે. તેવું જ બીજા દેશોમાં પણ બની રહ્યું છે. લન્ડનમાંથી પ્રસિદ્ધ થતા ગાર્ડિયન ન્યૂઝપેપરનાં એક આર્ટિકલમાં લખેલું કે કોવિડને કારણે વિશ્વભરમાં મુસાફરી ઘટી હોવાથી વાતાવરણમાં કાર્બનનુ પ્રમાણ ઘટવા છતાં તાપમાનમાં વિક્રમી વધારો નોંધાયો છે જે ચિંતાનું કારણ છે.

આપણે બધા એ વાત તો જાણીએ જ છીએ કે ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને આબોહવાકીય પરિવર્તનને કારણે વિશ્વમાં ગરમી વધી રહી છે અને પૃથ્વીનું સરેરાશ તાપમાન ઊંચું જઈ રહ્યું છે પરંતુ તેની જે અસરો સામે આવી રહી છે તે આપણે કલ્પી નહોતી. પહેલા તે માત્ર પુસ્તકીયું જ્ઞાન હતું જેના અંગે આપણે ચર્ચા કરતા અને AC વધારે ઠંડુ સેટ કરીને બેસી રહેતા. પરંતુ હવે તેની અસરો આપણા રોજબરોજના જીવનમાં પણ પ્રતિકૂળતાઓ ઉભી કરી રહી છે. જેમ કે ટ્રેનની સેવાઓમાં વિલંબ થવો અથવા તો અટકાયત થવી. એ વાત યાદ રાખવા જેવી છે કે જો હજી ગરમી વધશે તો ટ્રેનની માફક અન્ય ક્ષેત્રોમાં પણ તેની અસરો થશે. પાણીની પાઇપ, પેટ્રોલ પંપ, વાહનોની સુરક્ષા, ઘરના ઉપકરણો, દવાઓ, ખાદ્ય પદાર્થો વગેરે નિયત ટેમ્પરેચરમાં વધારે સારું કામ આપી શકે પરંતુ જો તાપમાન ઘણું વધી જાય તો તેના જ ગુણધર્મો બદલાઈ જાય અને પરિણામ આપણે વિચાર્યું પણ ન હોય તેવું આવી શકે. ટુંકમાં આપણી બધી જ વ્યવસ્થા ખોરવાઈ શકે. આ વિષય પર આપણે ગરમ પાણીનાં દેડકા જેવી વૃત્તિ કેળવી લીધી છે અને તે ચિંતાજનક છે.