કેન્યામાં ખીલતી ભારતીય સંસ્કૃતિ

કેન્યાના કેપિટલ નાઈરોબીનો મુખ્ય વિસ્તાર કે જ્યાં દેશની નેશનલ એસેમ્બલી, બધા જ મંત્રાલયોની ઓફિસ, સુપ્રીમ કોર્ટ, સેન્ટ્રલ બેન્ક અને એવી બીજી મહત્વપૂર્ણ સંસ્થાઓના મુખ્ય મથકો આવેલા છે તેને હરંબી એવન્યુ તરીકે ઓળખાય છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે હરંબી શબ્દનો ઉદ્ભવ ‘હર અંબે’ માંથી થયેલ છે. 19 મી સદીના અંતમાં ભારતમાંથી આવેલા ગુજરાતીઓ જ્યારે મોમ્બસાથી યુગાન્ડાની રેલવે લાઈન નાખતા હતા ત્યારે વજનદાર વસ્તુઓ ઉપાડવા બધા મજૂરો એક સાથે જોર લગાવી અને ‘હર હર અંબે’નો નારો લગાવતા અને કામ કર્યે જતા. તેમની સાથે સ્થાનિક લોકો પણ કામમાં જોડાયેલા હતા અને ધીમે ધીમે હર અંબે, હર અંબે માંથી નવો શબ્દ હરંબી બની ગયો જે અહીં એક સાથે મળીને કામ કરવાના સંદર્ભમાં ઉપયોગમાં આવવા લાગ્યો. તેનો અર્થ અહીં એકતા – યુનિટીને સમાનાર્થી પણ થાય છે.

અહીંનું મુખ્ય સ્થળ જ હરંબી એવન્યુ નામથી ઓળખાય છે તે દર્શાવે છે કે ભારતીયો અને ખાસ કરીને ગુજરાતીઓનો અહીંના કલ્ચર અને સમાજ પર કેટલો પ્રભાવ છે. ત્યારબાદ અહીંના લોકોની રહેણી કરણી પર પણ ગુજરાતીઓએ સારી એવી સાંસ્કૃતિક અસર ઉભી કરી છે. કેન્યાના કેટલાય લોકો ગુજરાતી સમજે છે અને બોલે પણ છે. રોટલી અને પરોઠા તેમની ભોજનની વાનગીઓમાં સામેલ થઈ ચૂક્યા છે. શાકભાજી વાળા ઘણી વખત શાકની કિંમત ગુજરાતીમાં કહે છે. અહીં બજારમાં જઈએ ત્યાં ઘણી ગુજરાતી સાડી પહેરેલી મહિલાઓ પણ દેખાય છે. ઘણા વર્ષોથી અહીં રહેવા છતાં ગુજરાતીઓ અને બીજા ભારતીયોએ હજુ પણ પોતાના પહેરવેશ અને ખાણીપીણી બદલ્યા નથી. ઉલ્ટા તેઓએ પોતાની ખાણીપીણી અને પહેરવેશની અસર અહીંની સ્થાનિક પ્રજા પર કરી છે.

અહીંના કેટલાય રેસ્ટોરન્ટમાં રસોઈયા તરીકે અને કેટરર્સ તરીકે પણ કેન્યન આફ્રિકન લોકો કામ કરી રહ્યા છે અને તેમના હાથમાં ભારતીય વાનગીઓનો સ્વાદ પણ બેસી ગયો છે. નાઇરોબીમાં ગિરિરાજ નામનું રેસ્ટોરન્ટ છે જેના માલિક તો ખંભાળિયાના બ્રાહ્મણ છે પરંતુ ત્યાં જલેબી અને ફાફડા બનાવનાર વ્યક્તિ કેન્યાની છે. એવા તો કેટલાય રેસ્ટોરન્ટ અને દુકાનો ગુજરાતીઓ અને ભારતીય દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. શહેરમાં પ્રમુખસ્વામી એવન્યુ છે, સ્વામિનારાયણના મંદિરો છે, જૈન દેરાસર અને ગુરુદ્વારાઓ છે, ઉપરાંત જલારામ બાપાનું મંદિર પણ છે.

જામનગરની આસપાસના વિસ્તારોમાંથી આવેલા ઓસવાલ કોમ્યુનિટીના જૈન લોકો ખૂબ સદ્ધર અને સુસ્થાપિત છે. તેઓ મોટી શાળા તથા કોમ્યુનિટી હોલ ચલાવે છે. જૈન સંવતરીના તહેવારમાં પર્યુષણની ખૂબ ધામધૂમથી ઉજવણી થઈ હતી. એકાદ સપ્તાહ પછી હજારોની સંખ્યામાં એક સંમેલન પણ થવાનું છે. અત્યારે ગણેશ ચતુર્થીનો તહેવાર ખૂબ ધામધૂમથી મહારાષ્ટ્ર મંડળ અને હિન્દુ મંદિરમાં ઉજવાઈ રહ્યો છે. મહારાષ્ટ્ર મંડળે મુંબઈથી છ ફૂટ ઊંચી ગણપતિની મૂર્તિ પ્લેનમાં મંગાવી છે અને અહીં તેની સ્થાપના કરી છે. રોજ સાંજે હજારો શ્રદ્ધાળુઓ આરતી અને પ્રસાદનો લાભ લે છે અને ‘ગણપતિ બાપા મોરિયા’ નો નાદ ગાજી ઉઠે છે.

અત્યારે ઇન્ટરનેશનલ મેમણ ઓર્ગેનાઈઝેશનનાં કેન્યા ચેપ્ટરનું અધિવેશન મળી રહ્યું છે જેમાં ગુજરાત અને ભારતના મેમણ પરિવારો ઉપરાંત પાકિસ્તાન, દુબઈ, સાઉદી અરેબિયા, યુકે અને આફ્રિકાના કેટલાય મેમણ પરિવારો અહીં આવ્યા છે. તેમના અધિવેશનમાં મુખ્ય અતિથિ તરીકે મને આમંત્રિત કરેલો અને બે શબ્દ બોલવા કહ્યું ત્યારે ખાસ આગ્રહ એ કર્યો કે હું ગુજરાતીમાં બોલું. કોઈપણ દેશમાં રહેતા હોય પરંતુ મેમણ લોકો ગુજરાતી સમજે તો ખરા જ. રસપ્રદ વાત એ છે કે વિશ્વભરમાં મેમણની કુલ વસ્તી લગભગ 36 લાખ જેટલી છે પરંતુ વેપાર ધંધામાં તેઓ ખૂબ આગળ પડતા અને સમૃદ્ધ છે. તેમનો ઇતિહાસ એવો છે કે આજથી લગભગ છસો સાતસો વર્ષ પહેલા સિંધના કોઈ વિસ્તારમાં ગુજરાતી લોહાણાના લગભગ 700 પરિવારોએ એક સાથે ઇસ્લામ અંગીકાર કર્યો અને મુસ્લિમ બન્યા. આ નવા બનેલા મુસ્લિમ સમુદાયને પછીથી મેમણ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો. તેઓ શરૂઆતમાં સિંધ, કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રમાં રહીને વેપાર ધંધો કરતા હતા અને પછીથી ધીમે ધીમે મુંબઈ તેમજ અન્ય શહેરો અને દેશોમાં પણ તેઓ સ્થાયી થયા છે. તેમની એક આગવી બોલી છે જે આજે પણ ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારોમાં બોલાય છે.

કેન્યામાં રહીને અને તેમાં પણ ખાસ કરીને નાઇરોબી અને બીજા બે ચાર શહેરોમાં રહીને કોઈ ગુજરાતને કે ભારતને મિસ કરે તેવું તો ભાગ્ય જ બની શકે. ઊલટાનું અહીં તેમને ભારતના કેટલા એવા સંસ્કારો અને સંસ્કૃતિ જોવા મળે કે જે આપણા દેશમાંથી ધીમે ધીમે વિલુપ્ત થતા જાય છે અને તેમનું સ્થાન આધુનિકતા અને વેસ્ટર્ન ઇન્ફ્લુઅન્સ લઈ રહી છે.

આવતીકાલે કેન્યાની સુપ્રીમ કોર્ટ રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી અંગે ચાલી રહેલા કેસનો નિર્ણય આપશે. નિર્ણય શું આવશે તેની ચર્ચા આવતા સપ્તાહે કરીશું.

કેન્યા ચુંટણીને કોર્ટમાં પડકાર

છેલ્લા કેટલાક સપ્તાહથી આપણે કેન્યાની ચૂંટણી અંગે જ વાત કરી રહ્યા છીએ અને કેમ ન હોય જયારે લોકશાહીનો આવો જંગ જામ્યો હોય ત્યારે બીજો શું વિષય હોઈ શકે આપણા માટે? આ સપ્તાહે હારેલા ઉમેદવાર રાયલા ઓડિંગાએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચૂંટણીના પરિણામને લલકારી દીધા છે. સોમવારે તેણે ઈન્ડિપેન્ડન્ટ ઈલેક્ટોરલ એન્ડ બાઉન્ડરીઝ કમિશન (IEBC) દ્વારા જાહેર કરાયેલ રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીના પરિણામને રદબાતલ ઠરાવવા સુપ્રીમ કોર્ટને અપીલ કરી છે. ૭૨ પાનની તેની અરજી સાથે સાત ટનનો ટ્રક ભરીને દસ્તાવેજી પુરાવા તેણે રજુ કર્યા હતા. અત્યારે સુપ્રીમ કોર્ટ આ અપીલ સાંભળી રહી છે. રોજ એક પૂર્વ નિશ્ચિત સમયપત્રક પ્રમાણે સુપ્રીમ કોર્ટ અરજીના અલગ અલગ પહેલુને ચકાસી રહી છે અને પાંચ સપ્ટેમ્બર સુધીમાં તે પોતાનું પરિણામ આપે તેવું બની શકે.

સુપ્રીમ કોર્ટના જજમેન્ટ દ્વારા અનેક શક્યતાઓ સામે આવી શકે. એક તો એ કે સુપ્રીમ કોર્ટ ચૂંટણીના પરિણામને માન્ય રાખે અને કહે કે IEBC ના પરિણામમાં કોઈ ભૂલ નથી અને વિલિયમ રૂટો જ પ્રેસિડેન્ટ છે. બીજી શક્યતા એ છે કે તે ચૂંટણીના પરિણામને ઉલટાવી નાખે અને કહે કે વિલિયમ રૂટો નહિ પરંતુ રાયલા ઓડિંગા જીતેલ ઉમેદવાર છે. ત્રીજી શક્યતા એ છે કે સુપ્રીમ કોર્ટ એવો નિર્ણય આપે કે IEBC એ જાહેર કરેલા પરિણામમાં ભૂલ છે અને બેમાંથી એકેય ઉમેદવારને આવશ્યકતા અનુસાર ૫૦% કરતા વધારે મત મળ્યા નથી, જેથી બેમાંથી એકેય ચૂંટણી જીત્યા નથી. આ સંજોગોમાં તે રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી ફરીથી કરાવે. આ વખતે માત્ર ટોંચના બે ઉમેદવારો વચ્ચે જ ચૂંટણી થાય તેવી જોગવાઈ છે. ચોથી શક્યતા એ છે કે સુપ્રીમ કોર્ટ સંપૂર્ણ ચૂંટણીને જ રદબાતલ ઠરાવે અને બધી જ ચૂંટાયેલી જગ્યાઓ માટે નવેસરથી મતદાન થાય. આ વિકલ્પમાં તો ગવર્નર, સંસદ સભ્યો વગેરે માટે પણ ફરીથી ચૂંટણી કરવી પડે.

લોકો હવે સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાની રાહ તો જોઈ રહ્યા છે પરંતુ પહેલા જેવી આતુરતા દેખાતી નથી. સૌ પોતપોતાના કામે લાગી ગયા છે અને ધીમે ધીમે બજાર ખુલવા મંડ્યા છે, ઓફિસ ખુલવા માંડી છે. જો કે સરકારમાં જે અત્યાર સુધી પ્રેસિડેન્ટ હતા તે ઉહુરુ કેન્યાટા અત્યારે કામચલાઉ પ્રેસિડેન્ટ તરીકે હાજર હોવા છતાં કોઈ નિર્ણય લઇ શકે તેમ નથી. આ સપ્તાહ દરમિયાન કેન્યાની ૪૭ કાઉન્ટી એટલે કે રાજ્યોમાં જે ગવર્નર તરીકે ચૂંટાઈને આવેલા તે મોટાભાગના ગવર્નરે શપથ લઇ લીધી છે અને ધીમે ધીમે તેઓ પોતાની કેબિનેટ જાહેર કરવાના કામમાં લાગી જશે. દરેક કાઉન્ટીમાં ગવર્નર ૧૦ સભ્યોની કેબિનેટ બનાવી શકે છે. કેન્દ્રમાં જે નેશનલ એસેમ્બલી છે તેના સભ્યો – આપણે ત્યાંના મેમ્બર ઓફ પાર્લામેન્ટ – પણ હવે પોતાનું કામ શરુ કરી શકે છે અને તેના માટે શપથ લેવાના છે. જો કે આ સભ્યો ઉહુરુ કેન્યાટા માટે નહિ પરંતુ જે નવા પ્રેસિડેન્ટ જાહેર થશે તેના માટે કામ કરવાના છે. એટલા માટે સંસદ શરુ થવા છતાંયે પુરી રીતે કાર્યરત થઇ શકશે નહિ. આ પરિસ્થિતિને કારણે કેટલાય કામ અટકી જશે કે ધીમા પડી જશે. કેટલીક બેઠકો પરની ચૂંટણીઓ રદ થઇ હતી એટલા માટે ત્યાં નવેસરથી ચૂંટણીઓ યોજવાની તૈયારી ચાલી રહી છે. તેનો સંબંધ કોર્ટમાં ચાલતા કેસ સાથે નથી પરંતુ તે સ્વતંત્ર રીતે યોજવામાં આવશે.


કેન્યા ચૂંટણીના માહોલમાંથી બહાર આવી જાય એટલે આપણે બીજી બાબતો વિષે પણ ચર્ચા કરીએ. અહીં કેટલીય એવી રસપ્રદ વાતો છે કે જે આપણને જાણવી જરૂર ગમશે, ખાસ કરીને ગુજરાતીઓને. અહીં સવાસો વર્ષથી વધારે જુના આવેલા ગુજરાતી પરિવારો પણ છે અને તેઓએ પોતાના સામ્રાજ્ય જમાવ્યા છે, તેવી જ રીતે નવા આવેલા યુવાનોએ પણ પોતાનું સારું વર્ચસ્વ સ્થાપ્યું છે. અહીંની સ્થાનિક વ્યવસ્થામાં પણ ઘણું રસપ્રદ જાણવા જેવું છે જે સમયે સમયે ચર્ચામાં લાવતા રહીશું.